A Republic of Grief

MANILA, Philippines -- An overseas workers welfare group Tuesday appealed to the government to work for the immediate repatriation of at least 111 Filipino workers in Jeddah, Saudi Arabia, many of them camped in tents under a city flyover because they were duped by illegal recruiters. Inquirer, Feb. 25/08


The numbers are testaments in stone,
desert stone, desolation, desire.
They could be marble slabs
from the cold nights we counted
out of the screeching of cars.
The slabs cover our tombs
while we are alive under
this monster of a walkway
where people can go
where they should
while here we are in this tent
city of our exile. We have
no destiny nor destination
and count the ungodly hours
as soon as morning comes alive
and the fierce light of day bathes
us with some warmth, fanciful and tentative,
in this cold bed, sand on our back
dust on our nostrils, and we breathe
with the rhythm of rain remembered
back home, the fields pregnant
with rice plants, their stalks heavy
with the gold of grains gleaming
and gleaming so, with the promise
of the gaming granary in abundance,
the pile of sacks dreaming of meals
for children shrieking with delight.
Here, two children in these tents
live off the weariness in our hearts.
Could they ask for milk
when we are not from these places
and our passports do not tell us
where life is in its earnest
in riyals or some other currencies
we can collect from some people's mercies
to bail us out from this grief that kills us?
There are one hundred eleven of us
and our number is increasing,
o republic of our sorrowful lives.

He sweet talked us into taking
the trip. She had grace and bearing
and the two, their necks heavy
with Jeddah gold ang gaiety
and all the city of oil can offer.
Or so they say, these recruiters
as they duped the only wisdom
we have got, the one fear
in our hearts telling us, Do not go,
Do go, Do not go, Do go.
Coup d'grace, they told us:
we are veterans of wards
of this selling of our skins
and noses and pride.
We are veterans of labor for sale
to the highest bidder, and here,
here, look at us. This diamond
in the index finger, this diamond
in the thumb, this diamond
in the ring finger, this diamond
in the index finger, this one
in the opening of the nose
so we can always see
what we have become.
Our starving fields do not know
the dance of our fingers when touch
granite on our flloors, our house
concrete as concrete is, withstanding
the punishment of wind and storm
and our children's spirits are fatherless
motherless. Even then, choices
have to be made, and here we are,
awaiting tresspass and forgiveness,
or the deportation of our grief
so we no longer can fear anything
except the memory of grief itself.
Diamonds and the dream!
Who can say no?
Who can say no
to filfilling that promise
of decency? For a long time,
I have looked around,
asked the heavens,
and I never found one.
So we are all stuck up here,
one hundred eleven of us.
We could have been praying
in our homeland's mossy shrines.
In the meantime, we try
to repatriate the remains
of our dizzying hopes.
We assume, of course,
that our republic is never broke
so it can pay for the cheap coffin
for these dreams in diaspora
the candle for their ashes
to get to heaven, this one on earth,
this one, mud and soil,
and this sadness.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
Feb 5/08

Balasador

MANILA, Philippines -- President Gloria Macapagal-Arroyo’s husband was the supposed “villain” who orchestrated the ouster of Jose de Venecia Jr. as Speaker while the former’s friend, businessman Enrique Razon, distributed money to members of the House of Representatives who ousted him, the former Speaker’s son said Tuesday. Inquirer, Feb. 6/08


Kastoy ti pakasaritaan ti ili,
ti salamangka ti balasador
a babai, ti balasador
a lalaki, isuda amin
ti obispo a namikki
ti presidente a no aglualo agsaning-i
tapno amin a basol mapunas
ti ruangan ti lua agkeppet
di alimbasagen ti darepdep

Innibus ketdi a sinnungguan
iti baraha dagiti pimpiman.

Kas iti daytoy kabaruanan
a drama: panagpadisi
iti nabayagen a kubrador
dagiti bilangbilangen a parabur.

Agsapatada man
iti biblia ti balikas nga addaan diro
kas iti kari iti panagpurpuro
nadangkok ti matellay
a killiing ti tong a nagabay
agarimpait ti kape
a masawsawan iti babawi
iti maregreg nga ostia
iti lukong ti ima, mata, dila.

Makabannog ketdi
ti agbuya iti innipis
dagiti mangiblakblakjak
kadagiti gasat iti konggreso
dagiti rigattayo, aminen
kas iti panagsambuambo
ti barukong iti daytoy maudi
a parang dagiti agsarimbuaya
nga ayat iti ili, umili, ken asawa
anak, presidente, ispiker, senador
komisioner, amin dagitoy
a naengkanto a bulbilitor
a no agsisinnakmal
ket namak pay nga awan mabati
iti bulsatayo sangkamurkat
man laeng a kaasi.

Anansata inkari ti babai
ti panangabaruanan ti ili:
ayat, kunana, kas iti rosas
a no lumabbasit iti hardin ti palasio
ket ti bendision dagiti amin a padi!

Anian ta agparimtumeng a kanayon
kadagiti adu a birken nga immakulada,
kadagiti milagroso nga ina ti pammakawan
iti basol a tawid ti balasador iti baraha
dagiti abuyot, gatad iti gatad
nagan iti isu met laeng a nagan
dua nga anak, kas pagarigan nga itan
ket kabilbileg burat a barahan.

Saan nga agtatakaw dagiti babaknang,
kuna ti lalaki, idi kas ita, ken iti agnanayon.
Di kadi ta ti birtud dagiti gammat nga ima
wenno dagiti rapas kadagiti basbas
ket iti laeng mamirmuraut iti kassaba?
Ngem kitaem ti ngiwngiw nga agdiwig
danganen ti bibig nga agsuitsuitik.

Naynay ti panagurnos
kadagiti kaalyado: ti ari iti reina
ti reina iti asawa a black jack
wenno agjoker no di masiputan
sa dagiti amin a naorasionan a numero
narugit a bulong man wenno nalabaga a puso
wenno diamante a paay-ayo
wenno daytay kasla pala a pal-id
a mangakuy iti lualo a babassit.

Matdatayo nga agsipsiput:
di met masalbar ti unget
ti panagkaribuso iti sumipnget.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
Feb 4/08

Imnas nga Indaddaduma, ILOKANO OPERA

Imnas nga Indaddaduma


Libretto ni

A Solver Agcaoili
Universidad ti Hawai’i


EXCERPT TI SIBUBUKEL A LIBRETTO A NAADAW ITI DRAMA ITI RADYO NGA ‘IMNAS NGA INDADDADUMA’ A MAIPATPATAYAB ITI KORL 1180 AM, ITI LAENG FILIPINIANA VARIETY SHOW, 2007-2008 SEASON. Sinurat ni A Solver Agcaoili ti serye ti "Imnas" a nangrugi idi arinunos ti 2007 ken agdama a maidramdrama, live, iti KORL.


Ti World Premiere ti "Imnas nga Indaddaduma" ket naipabuya iti 2008 GUMIL Hawai'i Cultural Festival ken Coronation Night, February 2, 2008, Pacific Beach Hotel Grand Ballroom, Waikiki, HI, a nagakman da Angela Duque a kas Angela de los Santos, John Henry Acidera as kas David, ken Nora Cabico a kas Nanang)


KORO
Kitaem, kitaem, ti ayat a naalsem
Buyaem, buyaem ayat naukasen!
Kitaem, kitaem, ti ayat a naalsem
Buyaem, buyaem ayat naukasen!

AMIN
Imnas nga innak Indaddaduma kuna toy pusok
Binirbirokka

NANANG
Babai, dika agkasta, dimo kuna
Dimo itulok agayat kenkuana

ANGELA
Isuna ti ayatko
Isuna ti aminko

NANANG
Saan, saan, saan dimon kuna
Saan a mabalin, saan Angela
Ti Hawai’i agur-uray
Ti gasat agpaypayapay

DAVID
Nasudi daytoy ayatko
Kas iti nadalus a tudo
Kenka, kenka Angela
Kenka nga idatonko!


ANGELA
David a kasimpungalan
David a pakabuklan!

NANANG
Dangnga a pinaspasuso
Kayatna ti maikulbo
(Makaunget)
Angela, ditoyka
Iti sibay umayka

DAVID
Anian, anian nga ayat!
Sadinno, sadinno ni ayat!

ANGELA
David, dinak baybay-an
Sidongmo ti salakan!

NANANG
Angela, iti Hawai’i agawidtan
Dinak koma ikkan pakapilawan
(Agunget)
No ti ayat ti inka birbirokem
Saan a ti tibok ti puso ti nasken!

Ti biag ti Hawai’i ket narigat
Dikan agbirok pay pagsakitak!

Sadinno koma ti pagbanagan
Ti ayat nga ibagbagam
No daytoy a lalaki met laeng
Agbalin amin a barengbareng!

KORO
Barengbareng ni ayat
Barengbareng ni ayat
Ngem kasano a sumantak
No di met aya ipalgak!

DAVID
Mapanpanunotko amin-amin
Angela a silpo daytoy nakem
Kasano, kasanoak nga agbiag
No awanka iti ilado nga iddak?





Kasano ayatko, kasano a baliksen
Kasano nga ibuksilan ti kananakem
No ti ayat ket awanan talimengmeng
Agbanag kadi lattan a kaliwaweng?

KORO
Kasano, kasano, Angela
Kasano, David a baroda
Kasano aya ti agayat
Nga awanan iti kettat?

Ipakitayo ti pamuspusan
Ti panagayat a nasimbeng
Tapno maamuan ti kaaduan
Ti rugi’t umno a talingenngen

NANANG
Maperdi ti ulom, Angela

ANGELA
Maperdi’t ulok!
Saan, saan, saan
Saan, diak itulok!

DAVID
Maperdi’t ulok
Saan, saan, saan
Saan diak itulok!

KORO
Perdi ti uloyo
Perdi, perdi, perdi
Perdi ti uloyo
Ta agay-ayatkayo!

DAVID
Angela, sika ti aminko!
Iti nasipnget a lubongko
Sika ti silawko
Sika ti ararawko
Sika ti ragsakko!

ANGELA
David, David nga innak indaddaduma
Kasano aya nga agsabat ti lubongta?

NANANG
Angela, maysaka a pinggan
Angela, maysaka a plato
Ni David ket maysa a ganggang
Di makaartap iti pino!

Kasano koma pagtakkubem
Ti plato ken ti ganggang!

ANGELA
Saan a kasta ti pagrukodan
Ti kinatao ti nanakman
Ni David ti pagkalikaguman
Ti pusok a nadidignraan

DAVID
Angela nga ay-ayatek
Sika ti ibaga’t saltek
Sika amin adda’t tagainep
Sika ta sika ti kuna’t ulep

Sika ti ibaga ti langit
Uray no maysaak a daga
Sika ti sandi ti sangsangit
Uray no siak ket nababa!

ANGELA
Dimo kunaen ti kasta
David, sika ta sika latta
Ti adda iti pusok inggana
Sika, ayatko’t ibagbagana

DAVID
Mabutengak iti buteng
Ayatko di barengbareng

ANGELA
Mabutengak ken ayat
Awan inna kasukat!



KORO
Mabutengda ken buteng
Kasano koma a padasen?
Kasano ti panagayat
No dida met ipasaksak?

NANANG
Saan, saan kunak ta saan
Diyo koma pilpilawen
No saan ta kunak ta saan
Didak koma laglagidawen

Itagbatko iti bato
Itagbatko iti bato
Siak, siak nga ina
Siak ti mangibaga!

KORO
Narigat a kabusor
Ti ina a kabusor
Narigat a kasungani
Ti ina a sungani!

Narigat a kabusor
Ti ina a kabusor
Narigat a kasungani
Ti ina a sungani!

ANGELA
Dimo kadi kaasian toy puso
Sika nga inak a nangin-indayon
Dimo kadi marikna’t limdo
Sika nga ina a makaammo?

Kasano nga agbiagak
No awan ayat iti riknak?
Kasano nga agimulaak
Iti bukel nga agsantak?

DAVID
Siak ti agitukel ita pusom
Siak, Angela, a karayom
Ta sika, ngamin, ayat
Sika, sika laeng ti kayat!



DAVID KEN ANGELA
Inta ngarud biroken iti dawel
Dagiti kappia iti basingkawel
Data a dua met laeng ti mangibaga
No ania a lubong pagpatinggaanta

Duata laeng, biagko, duata laeng
Ti mangiwaksi kadagiti aleng-aleng
Ta inta ngarud itan buklen
Ti ungto dagiti panawen.

DAVID
Awatem toy

ANGELA
Awatem toy ayat

NANANG
Diak kayat, diak kayat nga adda agayat
Diak kayat, diak kayat ti kastoy nga ayat!
Apo a manangngaasik, siak kaasiannak
Ikkannak kadi ala ti pakaliwliwaak!

DAVID KEN ANGELA
Awatem toy ayat, awatem toy ayat
Ket intan agragsak, intan agragsak!

Sarangtenta ti ayat a napudno
Amin a pagel, dawel ken bagyo
Ta ti ayat iti barukong ta, biagko
Isu met laeng ti rugi’t salakanko.

-000-

ORASION PARA ITI PANAGGUUMMONG

(Note: Orasion written for the UH ManoaTimpuyog: Ilokano Student Organization’s cultural showcase at the Kapiolani Community College, February 7, 2008)


O Apomi a Namarsua
Gapu ti amin a grasia
Sika apo ti taklinmi
Pakabuklan ti biagmi

Kenka nga agyaman
Dakami a pinarsuam
Apo dakami basbasam
Dakami regta ikkam

Awatem dagitoy a sagut
Danum a sungbat parikut
Bagas a simbolo ti ayat
Maminribu a ragragsak

Ngarud, apo, kaasim
Itedmo kadakami amin
Iti kasta ket manayon
Biagmi a tallaong

Agwarsikami nga agyaman
Itedmo’t sin-aw pagayatam
Tapno inkam masarkedan
Dagiti amin a pakarikutan

A Solver Agcaoili
Hon, HI
Feb 1/08

Buridek a Bullilising ti Buridek nga Ubing

0. Boses ti Buridek a Bullilising

Iti salamangka ti bannawag
A nangrugi ti banarbar
A dayyeng ti bullilising a siak.

Iti paparawko ket ti paparaw met
Dagiti adun nga aldaw a yaadayo
Iti natalinaay a taeng kadagiti bantay
Ken law-ang ken kasamsamekan
Sa kadagiti opera coluratura ti waig
Iti labes dagiti minuyongan a kasingin
Ti patag, sa dagiti umok ti ampapayyot
A no agkinni ket mannala a naglapitog.

Amin dagitoy ket nasaksiak,
Siak nga anak ti langit ken angin
Ken pannakigasanggasat kadagiti amian
Wenno abagat, waneswes, panagukom
Dagiti bagyo ken nepnep ken sal-it
Iti barukong, sa iti abaga, sa iti payak.

Buridekak a bullilising a kamaris
Ti agsusukot a bullalayaw iti nalamiis
A tengnga’t aldaw. Ania koma’t aramidek
No di agtayab, daliasaten ti baet
Ti tagainep ken ti nakas-ang a padas?

Iti ere ti panagwaywayas ti isip,
Ti panagpampanurnor ti mata ken regta
Iti iking dagiti patingga ti ragsac.
Isu a sarangtek ti daran ti init, kunak.
Isu a masapul ti naturod a nakem,
Mabuteng iti karit ngem saan iti buteng.

Ket sinarangetko ti darang ti init
Nga impasngay ti agpatnag.

Nasileng kadi dagiti dutdotko?

Nakarintar kadi ti panagtayabko
Kadagiti sanga ti narukbos a kayo?

Masalamaak kadi pay dagiti egges
Kadagiti uma, iti sabong ti sitaw
Nga intukit ti managbendision nga ima?

Kadkaduaendak dagiti bullalayaw:
Agsusukotda kadagiti kimmapas nga ulep

Iti ungto dagiti malinnaaw nga agpatnag
Iti salinong dagiti agbugi a darikmat
Kadagiti sabong ti atis, allagat, anonas,
Sinam-it amin iti pannakautoy panagkayabkab
Iti baet ti rabii ken aldaw a naladaw
Kas iti panagwayas kadagiti tangkal
Ti maysa nga ubing a nangtukma kaniak.


1.0 Boses ti Buridek nga Ubing

Lima ti tawenko ngem palugodandak
Nga agsao iti nalapat: agbuybuyaak
Iti bullalayaw kadagiti kansion ti tumatayab.

Makitak ti maris ti kada uni nga agapon lapayag
Iti nakaub-ubing a riknak.

Kasla gatas dagiti aweng.

Kasla duayya ti pannakigubal
Dagiti payak iti angin ket iti ere, sadiay
Sadiay ti awan patinggana a langit
Sadiay ti amin nga awan, kas iti ibit
Nga adda iti mamador, ti panagkullapit
Ti lata ti gatas ken aminen a naranggas.

Ngem adda man dagiti mahika ti karnabal
Ket ita, iti daytoy nga aldaw ket ti tumatayab,
Ti nasileng ken nalabaga a bullilising iti arpad.

Nakitak ti matana iti tangkal,
Ti nalabaga a maris dagiti mata.
Iti silensio dagiti panaginnallawat iti lengguahe
Nga awanas balikas, nasirpatko
Ti kasungi ti ragsak, ti residente sadiay a liday
Ti testamento mismo ti madagdagullit
A pannakatay. Kitaennak, kuna ti bullilising,
Ti buridek dagiti punganay nga ayat.

Diak masarkedan ti perreng ti tumatayab.
Sumarut iti puso dagiti dagum ti naitangkal
Metten a sagawisiw, ti duayya ti iruruk-at.

2.0 Boses ti Ina ti Buridek nga Ubing

Rabiin, balasangko a buridek.

Nabuyamon ti naitangkal a liday
Ti bullilising a buridek ti pannakapaay.

Nadanonen ti kanito ti panagungar ti sennaay
Tapno gulib ti tangkal itan makeltay.

Ubingka man ngem inkanto maawatan
Iti masungad a pammakadam iti iddam.

Inkanto met agwayas, di kadi,
Kas ti buridek a bullising a tagibi?

Isu nga iti agsipnget intan ita ruk-atan
Ta mairugi’t panagapon ti kaay-ayam.

Isu ket piman birbiroken itan
Ti nakakaasi nga ina ken amanan.

Kas kenka, kas met laeng ubing a buridek
Ti panagbirok iti kappia iti inam.

Iti saklot, sa iti bitegbiteg ti puso,
Ken ti apros ti ina iti arindaraen a kapuyo.

Ruk-atantan ta agawid naggapuan
Ti buridek a bullilising iti sardam.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 31/08

Pannusa

MANILA, Philippines -- Claiming vindication, Joseph Estrada Monday said the country was now suffering because the late Jaime Cardinal Sin did not heed “God’s voice” but instead backed the EDSA II people power revolt, despite a Vatican order to stay away. “God knows how to make punishments also,” the 70-year-old deposed President told the Philippine Daily Inquirer (parent company of INQUIRER.net). “So our country is what it is now because the head of the Church went against God’s will. Our country is not moving forward.” Inquirer, Jan. 22/08

Kasla ketdi agkamata ti utek
ket ti utek aglati kas iti korona
dagiti santo ken santo
a dagiti saka gurong tumeng
din maag-agek. Ania ti kuna
ti narba a sarita ti pangulo?
Nga iti panagikkis ti kalsada
minamauyong panagballa
dagiti paddak? Mano a rabii
a sangalsangalen ti polieto
tapno iti kasta ti kinapudna
agkudaap a sidadata?

Ti Jericho March,
kas pagarigan a sadiay
a sinada dagiti butangero
dagiti riaw pakaasi pananguy-uyot
iti bileg ti linteg iti maam-amitan
a pagilian, ti rabii agulang-ulang
iti tapok rugit kinasuitik
kinalabes dagiti maipapel
wenno ti taeng a maipatakder
manipud iti tinidtid a lasag
ken saldet ken utek
dagiti makipagili a marabutit.

Pannusa ti dios, kuna ti nalaing!

Manangngaasi a mannakabalin
a no mangted iti buteng
ket kadakami a barengbareng!

Asinno a dios ti ipagpagapu
ti pangulo dagiti mannanakaw
ti uloulo dagiti birkog
ti ulbod a no agbalikas
ket kinapudno ti patpatiray-ok?

Wenno lamlamiong kadagiti mabisin
a no agilako iti karbengan
ket balor ti asin? Kas kadagiti mabunag
a kapada iti kada matsa a pabuya
wenno rali a panangipakita
a ti ayat ti artek ket iti padapada
a botelio ti saan nga ania ditan
nga arak no di ket daytoy
makabariwenweng
tapno iti rabii nga adalem
malipatan ti panagarikenken?
Pannusa ti dios, anak ti sal-it!
Ti sao dagiti amin a balangkantis!
Naynay a di insultuen
ti dingnguen a bulbulitoren.
Sumangdo ti ayup
nga iti pitak irubrob.

Tilmonen koma ketdin
dagiti saanen a makaammo
ti umno dagiti katayda a nabangsit.
Wenno isapsapo nga agas piman
ti saraawen a buisit.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
Jan 24/08

Hacienda Looc Redux, 1

MANILA, Philippines – Romy Cayao, 40, still tills a hectare of land he inherited in Hacienda Puyat in Nasugbu town in Batangas. But he will lose his property and livelihood, along with 600 other farmers, when some 2,400 hectares of agricultural lands are converted into residential-commercial use. They will be moved to a sloping terrain where they could no longer farm, Cayco said. His family will starve and “I don’t know any job except farming,” he said…Another farmer, Mandy Lemita, 43, received an emancipation patent and a certificate of land ownership award (Cloa) from the Department of Agrarian Reform in 1988 for two parcels of land in Hacienda Looc, also in Nasugbu. But his patent and Cloa were canceled in 1995 to give way to an 8,600-ha ecotourism zone. The farmers were offered a disturbance compensation, but the majority of them refused, Lemita said. Thus, the project could not proceed to its second phase. N.C. Calleja, Inquirer, Jan. 24/08


Madi nga agbaliw ti damag. Ti kinalinteg
ket saan nga iti maisaang ti anak ti daga.

Iti Hacienda Looc ket ti danag a siak met
laeng. Mano a tawenen daydi, mano a dekada

a buteng kalpasan ti ipapanaw nga imbati
dagiti nuang, kalding, rekkang, am-amangaw?

Mabalin a ditoy koma ti nakatayan: siak
ken dagiti adalan, dakami a nakikaasi

tapno makiinnadal kadagiti palimed
ti bengkag, ti tudo, ti gurruod, ti sal-it

ken ti kinapimpiman. Tallo a dyip nga adalan
manipud iti maysa a bus nga inupaan.

Dua a bulan a panangisagana kadagiti saludsod
maipapan iti pananglanglangan. Sakbitsakbit

dagiti kuaderno ken ti pasarabo a malak-am:
daing a pusit manipud iti tiendaan ti Marikina

aglaladut a pansit a danum laeng ti kurang
manteka a panggisa iti delata a corn beef

lasona bawang paminta asin a pangbugaw
iti buyot ti bulbullagaw. Ngem karbin ti impasangoda

kadatao. Paltog iti lamisaan. Balikas a nakas-ang.
Selda kadagiti adalan a naipalladaw a kas ullaw

manipud kadagiti agbuybuya a kabalbalayan.
Ruk-atanyo, kinunak, saan a komunista

dagiti nasursuroan nga agsaludsod
dagiti agsuksukisok iti gapu dagiti gapu.

Ruk-utanyo ta kargok ida iti ili.
Saanda a bangkay nga immay ditoy

ket isaldak ti naganko, saanda a bangkay
nga agsubli kadagiti inada kadagiti daniw

ti ili a partuatenda. Ikarik iti nagan ti langit:
saankami nga immay tapno agsiim kadagiti palimed

kontra kadagiti mula kinelleng dingnguen
kontra kadagiti maipultit a putot dagiti gamrud

a salaksak kadagiti sanga a naspak.
Yawidmo dagiti komunista nga adalam.

Kasta ti balikas manipud iti ngudo ti igam.
Wen, dagusek a yadayo kadakayo

dagiti tagainepda maipapan iti pagilian.
Nabayagen daydi ket no dadduman

agtalawen ti lagip kadagiti bibig.
Ngem ita, iti pannakabasa iti damag,

agsubli dagiti punganay ti kinadaksanggasat.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
Jan 23/08

(Note: More than 10 years ago, I brought my whole class at the University of the Philippines to Hacienda Looc in Nasugbu, Batangas, for a field work on Philippine Studies. We planned to spend several days in the Hacienda but that tragedy happened. Now, the Hacienda is in the news.)

Pannakaiserra ti Urna

Ibabaetmi dagiti killiing ti pirak
iti kastoy a panagsasarak
dagiti gargarakgaktayo.

Magagarantayo a mangammo
iti nagan ti reina a ti balangatna
ket ti panangitandudo
iti gapuanan iti tapok.

Ditoy a maikur-it
dagiti pangngadua ti pluma
no kasta a bumisita ti pangngadua
kadagiti balikas.

Saan nga iti amin nga oras
ket ti kanito ti diaya
dagiti pangngarig.

Iti sugat ti lagip iti isu amin
a pannusa dagiti darikmat a makapuris.

Ngem maiserra ti urna, kunatayo
ket itupaktayo amin a dungngo:
ti martsa, kas pagarigan
dagiti mutia nga addaan galinggaling
iti kumpas dagiti nabirtud nga alimuken
kadagiti silaw a kasla bituen. Anian a dayag!

Anian a pintas! Anian a sudi!

Idaniwto amin dagitoy ti mannanao
a billit a no agtulad ket agsao iti dakes!

Iti urna ti palimed
dagiti agkaribuso a kayat.

Ti korona iti ulo, kas pagarigan,

balangat iti isu amin a rigrigat
pakasaritaan ti pinnaksiat
nga idi pay ugma ket di agbaliw
a mansanas a kirabkirab.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
Enero 22, 2008

Setentaisingko/75

(Ken Fely Cristobal, miembro, GUMIL Hawai’i,
iti maika-75 a panagkasangayna, Enero 13, 2008)


Bilangen iti ramay dagiti basbas
Ngem awan uray iti nginabras
Dagiti al-aldaw adu a naglabas
Dagiti numero saan nga umdas

Kas iti panangrambaktay ita
Kasangaymo a nagpaiduma
Sika a manangmi a Fely ida
Manangmi awan kapadpada

Sagrapenmi ti paraburmo iti gunglo
Bendisionmo kadakami pagayammo
Dakami a nakaimatang ‘ti imbagmo
Sudi ken taklin kananakem pudno

Ngarud manangmi a naayat
Kenka nga agkurno ti rimat
Bitbituen sadi langit nalawag
Narayray kas silaw datdatlag

Ararawmi ti ribo a langenlangen
Panagselebrar saguday panawen
Ta sika a kakaen ti talingenngen
Sika awan sabali a daydayawen

Ngarud kenka dagiti amin a lagip
Sika a kabinbinnulig ti tagainep
Idi man ken ita saan a mapnek
Panagyamanmi ken panagtalek



A Solver Agcaoili
Honolulu, Hawai’i

Buena Suerte

Rugian ti tawen
ken aminen nga aldaw
iti buena suerte.

Naimbag a gasat
manipud kadagiti pusa
a bimmalitok
agpaypay uray
no nakaturog datao
ta awan sawiri
ken kettang ti ima
uray no urok
ti kakinnepkep
ti tagtagainep
maipapan
iti panaglung-aw
iti laksid ti et-et
ti barikes
ti panaas ti boksit
kas met iti tumeng
iti panaglualo kadagiti amin
a patron a dagiti dadduma
matikawda a dumngeg.

Din sa ketdi mamingga
ti kastoy. Ipuesto
ti anting-anting
nga ayup iti pantok
dagiti libro
a pagadawan iti pulkok
a no dadduma
ken umukuok
iti ulo, sellang, baet-sellang
wenno iti kullapit a barukong.
Saan a kas karina
ti mangbasa iti masakbayan
kadagiti linia ti babantot.
Uray no nalawag ti uged
iti ima. Sukal ti masapul,
kas iti panaginsenso iti agpatnag
tapno patangkenen ti sangi
kas met iti tured, tured-sipit
wenno isip.

Agtanamitim laeng iti babassit
a kararag iti nagan ti pusa
a no tumaldiap iti langit
isemna't marmarsaak,
marissaba nga isem
ti agis-isem a gasat.

Kas iti loteria dagiti numero
nga ur-urayen iti agpatag
a pannakakettang
ti mangurkurus a dakulap.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
Jan 18/08

Pannangan iti Orasion

(Ken Manong Juan SP Hidalgo Jr, gapu iti di maungpot-ungpot a saritaan maipapan iti misterio ti biag.)

Agbilangta kadagiti dekada
iti baet dagiti daniw,
ti daniwmo ken ayat
ti daniwko iti gera.

Sadino a sulinek ti lubong
ti nangitundaan kadagiti lailo
ti lualo ken dagiti pammati
nga agkamata?

Nagbeddalak iti saludsod
iti maysa a bigat
a pannakabista a sika
ti nangisaklang kadagiti panirigan
a simmiasi iti panangaskasaba
kadagiti daldalan ti arte
a tapok laeng ti kaiboganna,
rugit iti kada sawen
idinto ta mannubbot
ket papagnaenna dagiti pilay
pagbukiradenna dagiti mata
dagiti agimbubulsek
luktanna ti panunot dagiti nengneng
mannaniw man wenno tarawitwit.

Inamad idi diak masungbatan
iti kanito dagiti panagallaalla
nga uray iti rabii ket agkurus
dagiti dalanta, sika a rummuar
iti kararua tapno agampayag
agbirok iti panaglaing
kadagiti bulbulong ken pannakikakasi
iti grasia. Kadagiti lana a mabirokan
dagitoy, sapsapo iti barukong
nga agbabantot, kas maysa a pauli.
Wenno iti isip a no agagal
ket maintar-intar amin
a Viernes Santo a panaguli
iti kabakiran tapno iti kanito
ti panagkudaap ti Dios
manipud iti kalbario
ket agungar a sigud dagiti ramut.

Iti seremonia ni Juan dela Cruz
a nagrana dagiti binatogta:
kenka kadagiti akikid
a dana ti panagbirbirok iti kaipapan
kaniak kadagiti makariro a panagagal
iti an-anayen ti sinurat.
Ania a paulo, kas pagarigan
ti isurat kadagiti panagsarimaddeng
ti ramay tapno maikur-it
dagiti kampay-idi ti kimat
wenno gurruod iti umuna a verso
ti pannakapaay kadagiti milagro
a no ur-urayem ket di met umay?

Manganka iti orasion, kunaem kaniak.

Ket dagiti makabiag a balikas
ipatulodmo iti angin, sa iti sirmata
dagiti baglan nga iti sagrado nga arte
ket idiay nga umadak, agindeg
kas idi un-unana tapno mangited
samay dagiti karkararag.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 11/07

Pannangan iti Nabiag a Sao

(ken Manong Juan SP Hidalgo Jr, ti nakasursuroan iti kayat a sawen ti daniw nga agkarkararag.)


Kanayon ti palagip, iti telepono
wenno iti tagainep.

Ipanmo a rikna, kunam.

Ipanmo a rikna, mannaniw
ti puli kas met iti panagipintak
kadagiti amin a dagensen
iti man bantay wenno iti patag.
Iti nagsasapalan dagiti kayatmo
a mapasamak kaniak, siak
nga agkamkamat kadagti dalluyon
iti panawen ti linak, yagawam
ti agkemmel kadagiti padas,
isuda dagitoy dagiti bugbugian
a no aganak ket namak pay
a mairanud ti pagilian
no saan ket a ti purok a nagtaudan.

Ta rikna ngamin ti panagdaniw,
saan a pagpasablog kadagiti ari ken reyna
a mangibunbunong iti pammadayaw
tapno iti kuadrado a suli ti lubong
dagiti am-amangaw ti daniw ket ubbaw.

Ngamin ta kabaelan dagiti ramay
ti mangisurat iti kuraddaddeng
a pangngarig kadagiti natakneng
a panid ti pakasaritaan
saan a kas iti akasen nga atang
a no isakmol ket ti pay bimmaaw.
Kasta ngamin ti kapay-anmi
a makigubgubal iti metapora
ti ili. Kasano koma nga ammomi
ti bisin no iti kada subomi ket ti panagtulakak
nga uray la ket ti angtab
ket namak pay nga agpuggaak?

Kasta ti adu kadakami a nakalipat.

Ngem saan, kunam, saan a kasta.

Ti mannaniw ket agpartuat kadagiti saem
tapno iti kapitulo ken bersikulo
dagiti pannakailalaem ket ti agdandaniw
a nakem. Iti kasta, kunam, manganka
iti nabiag a sao dagiti pangamaen
ket ti yayab nga ugaw dagiti panginaen.


A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 11/08

Panagpadpadaan iti Balikbayan Box

(Kaano ti sangpet ti balikbayan box, tata? Kayatkon a makita ti munmunieka a Bratz!
Nasudi Francine Agcaoili)


Sandi, inaudi a balasang,
dagiti di maikalendario a panaglangan
ti karton a naglaon amin a sanaang.

Ammom dayta, uray iti ungto ti linia.

Ngem dimo maawatan. Adda karayo
iti timek, dimo dayton mainaganan.

Kaanonto aya a maarakipmo
iti panunot ti naunday a kaawan
ti pannakariknam ti dunggiar iti lagip
a ti piglat ket agnanayon a waragawag
ti panagipatulod iti karta iti kasangay
ibusonko a nakaipit ti araraw para iti irarang-ay
uray no kastoy ti kapay-an, ti pannakarutay-rutay
dagiti inabel a sarita ti ama ken anak?

Ania't nagian iti karton? inamadmo.

Kaano a sumangpet iti saklotmi
ti karton a naglaon iti iliw
kas iti isasangpetmo kadakami
iti eropuerto nga isabatmi ti segga
no dumteng ti panagbakasion
iti maulit-ulit a panagpanaw
tapno dagiti amin a piesta opisial
ket aklo ti pagpayapay kenka?

Kasano a makadanon ditoy
ket nakaserra a kanayon ti balay
tapno dagiti ray-awmi di mailibay
ta kadagiti buttaw ti atep
nga agindeg dagiti pul-oy
kadagiti libro a naintar-intar
nga aglemmeng dagiti riaw
kadagiti pahina nga agukop
dagiti sagawisiw a sika met laeng
kas iti ragsakmo kadakami
nga agbabalubal, iti man panagpasaklot
wenno iti panagkikinantiaw?

Kadagiti kadi rikki ti diding
a nangisabitam iti aldaw
ti panagbayanggudaw, sadiay
ti ulimek a kadkadua't am-amangaw?

Diak ammo a saritaen ti panagbalaw
ti rikna no kastoy ti inka saludsoden, basang.
Mariput ti mababain a lua ket ibaw-ingko
ti matak kadagiti turod idinto nga iti ungto ti linia
ket ti garakgakmo a di makaammo nga agpasugnod.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 11/08

Aripuyot iti Baet-Sellang

Karinio brutal a rugi ti panagputot
ti aripuyot iti baet-sellang.
Saan a kadawyan a kuddot
no di ket derrep nga adda iti tamudo
a sumuknor iti pantok dagiti turod
nga ilemlemlemmeng iti karabukob.
Wenno kadagiti mabibbibi a bibig
nga agbirok iti palabra a pasablog
tapno dagiti allon iti barukong
tengnged lapayag patong
ken kadagiti aminen a mangpabara
iti kinatao, sadiay nga arikapen
dagiti ansisit nga agatang iti imud.
Anansata kasla man alumpipinig
a sumilod dagiti kuko a sadiay
ket ti balay ti reyna a paraabug
tapno dagiti rugso ket agmaradiro
ket iti matris ti maarado a binatog
ket ti duayya iti maladaga a sagut.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 9/08

Debosion iti Replika ti Dios

Replicas of the Black Nazarene are paraded before the Quiapo Church Tuesday, ahead of Weddnesday's feast of the revered religious icon, which draws thousands of devotees. R. Rotoni, Inquirer, Jan 8/08

Iti adayo a buyaek ti pabuya
dagiti barbangisit a Nazareno.
Iti law-ang, miraek ti plaza
a pagruaran maidaton nga insenso
wenno dagiti adigi ti templo
a mangisuro iti pagrikusan
ti dawdawaten a parabur ken pammakawan.

Tawtawen ti distansia itan kaniak
dagitoy a prusision ti panagpakaasi
nga idi ubing datao, intagbat iti bato
ti pagagek kadagiti saka ti akinsaka
panagugas iti dapan ti asawa ti ili
panangagek iti agkukutel a ramay
ti binaybay-an a pimpiman
ti politiko a maysa itan a sakristan.

Malagipko ti dinominggo a makaburibor
iti ulo ken ima a panagapostolado iti balay
dagiti agbubugsot nga anak ti Dios.

Iti taeng ti Santa Teresa itan nga idi ket ina
dagiti agpagpasanaang iti Bombay kas iti Tayuman
ken kadagiti aminen, kas iti Roma a napanan naminsan
tapno sadiay nilemmesnak ti maysa a ladawan:
maysa a napintas a babai, puraw nga olandes,
ubing a bulan ken bituen ti kallidna
isuna nga agdawdawat iti limos
para iti ukenna a malmaldaang
idinto nga iti bukod nga ili,
saan a taraken nga animal ti mabisin
no di ket bagi, kararua, pagilian
dagiti maladaga nga anak ti namnama
dagiti mamirmiraut a derrep
dumawat iti makan ken indulhensia
iti pagpakired kas iti hustisia ken demokrasia.

Adda ti nasudi a babai iti Fontana de Trevi,
ayuyang iti sardam dagiti kas kaniak
nga agpaspasanaang gapu iti niebe
gapu iti kaadayo ti ili iti Roma dagiti nalamiis a rebulto
gapu iti balitok ken diamante ken ardiod
iti korona ti dios a nakabaklay iti krus
gapu kadagiti primera klase a marmol iti panteon
ti pimmusayen nga ob-obispo, papa, aminen nga adipen
ti naindaklan ken nasantuan a tulag, daan man wenno baro,
ken ti dekreto dagiti bilbilin nga adda iti sermon
a manglikliklik iti pammadso ti panagbutillog.

Iramanko dagiti init a sumingising iti katengngaan
ti aldaw. Dida makasursuro nga iti rabii rumidepda
koma a kaiddada ti lamiis. Ulsam man ket sumiag
a kas layap, agtalakias a kas iti sang-aw
a mangrugpo iti basilika ti idi pay nga ar-artiok.

Ta kasta iti tinawen a panagkurno iti kalsada
manipud iti bigat agingga iti adda mailusaklusak
mailbot iti kanal iti dir-i nga ibiat ti daksanggasat.

Iti kambas ti panunot ket ti templo ti orihinal a Dios.

Iti sungadan nga agur-uray kadagiti deboto,
iti entrada dagiti litania, nobena, pakaasi
ken adu a parintumeng a singinan dagiti kari
idinto nga iti suli, aglua dagiti kandela
dagiti masmasnaay a babbai: dagiti paralualo,
duapulo-trenta pesos a serbisio tapno iti panagbiahe
iti adayo ket ti bendison kontra peligro
kontra kadagiti rebelde nga agparansom
a din sa met makaammo nga iti Plaza Miranda
dagiti amin nga an-anek-ek ket nakarkaro pay
ngem iti gawat iti Darfur ti ili, iti bisin iti labes
dagiti kumbento dagiti nakaabito a bulbulitor.

Ket panurnoren dagiti makilibot
dagit avenida, eskinita, kaliehon
ken aminen a pangapatan tapno makauray
pagimbagan, iti ruar wenno uneg ti simbaan
dagiti agkurkuripaspas a patpatigmaan.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 8/08

DOXOLOHIA: ITAG-AYNAK

DOXOLOHIA: ITAG-AYNAK

(This is an adaptation of the famous of Josh Groban’s “You Raise Me Up”; four stanzas have been added up to the original two-stanza song, with the second stanza repeated several times; premier performance of the Ilokano adaptation as part of the doxology of the 2008 GUMIL Hawai’i Coronation and Cultural Festival, Pacific Beach Hotel, Waikiki, Hon, HI, February 2/08)

Ilokano adaptation and version by A Solver Agcaoili.
Ilokano Language and Literature Program, University of Hawai’i at Manoa

No lumlumdaang, kararuak nautoyan
No adda ringgor, puso masikoran
Agparbengak, agurayak ‘ti ulimek
Sumangpetka ta atibayennak

Itag-aynak, ta sarangtek bambantay
Itag-aynak, ballasiwek baybay
Napigsaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek bambantay
Itag-aynak, ta pagnaek baybay
Naregtaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek parikot
Itag-aynak, ta lasatek rigat
Nakiredak no addaak sibaymo
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek ti karit
Itag-aynak, ta pagnaek dalan
Naturedak no itedmo’t basbas
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta aklonek ti biag
Itag-aynak, ta agballigiak
Bendisionannak nabiag a balikas
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak…iti pakabuklan #end Jan 7/08

Itag-aynak

ITAG-AYNAK

(Literary translation of Josh Groban’s “You Raise Me Up”; premier performance of the Ilokano translation as part of the doxology of the 2008 GUMIL Hawai’i Coronation and Cultural Festival, Pacific Beach Hotel, Waikiki, Hon, HI, February 2/08)

Translation by A Solver Agcaoili


No lumlumdaang, kararuak nautoyan
No adda ringgor ken puso mapukaw
Agparbengak, agurayak ‘ti ulimek
Sumangpetka ta kaduaennak

Itag-aynak, ta sarangtek banbantay
Itag-aynak, ta pagnaek baybay
Napigsaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek banbantay
Itag-aynak, ta pagnaek baybay
Napigsaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek banbantay
Itag-aynak, ta pagnaek baybay
Napigsaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak, ta sarangtek banbantay
Itag-aynak, ta pagnaek baybay
Napigsaak no addaak abagam
Itag-aynak…iti pakabuklan

Itag-aynak…iti pakabuklan


Enero 7/08
Hon, HI

Ti Ilik a Filipinas

(This is my translation, on the spot, of the "Bayan". The Ilokano version will be sung as part of the presentation of the joint GUMIL Hawai'i and Annak ti Kailokuan iti Amerika Choir at the 2008 GUMIL Hawai'i Coronation and Cultural Festival to be held at the Pacific Beach Hotel on Waikiki, February 2, 2008. At all GUMIL Hawai'i functions, we have decided to sing the nationalist songs, including the National Anthem, NOT in Tagalog, but in Ilokano as our way of preserving and promoting the Ilokano language in the diaspora.)

Ti ilik a Filipinas
Daga't balitok ken pusaksak
Panagayat adda iti palad
Nangidaton pintas, raniag
Ket iti emma ken sudina
Ganggannaet nakayawan
Pagiliak tinagikua
'ti dusa a nasagmak

Maya man mailiw nga agtayab
Itangkalmo ket agleddaang
Ili ngaruden napusuksak
Di agdarepdep makawayas?

Filipinas nga ipatpateg
Umok ti lulua ken rigrigat
Ti arapaap
Masirmata a nawaya.

A Solver Agcaoili
Hon, Hi
Jan 7/08

Basi ti Lumboy

(Ken Ka Loren Florentino, adalan a gerero)

Painumenka iti basi ti lumboy, kuna ti gerero
dagiti balikas. A. ngem ta mannaniw
a pada a mangul-ules kadagiti palabra.

Mamatika koma, ngem ammom
ti pudno: awanen dagiti lumboy
ta minanson dagiti tirong iti panabsibrongda
kadagiti nara ken balitok ken saotayo
a maar-arakattot. Pinagpipirgipirgisanda
pay ketdin dagiti kabambantayan
ket amin nga anito indan pinatalaw
binugiaw inyat-atangan tapno
kadagiti taaw a dumaliasat.

Pagbirokam ngarud itatta
kadagiti lumboy a makulog iti asin
dagiti lumboy a makurriit
dagiti lumboy a maburas iti in-inaka
santo maibilag santo maidulin iti kaban
tapno aguray iti nepnep, kimat, tudo
layus santo iti panagur-uray iti sirnaut
ket maidiaya kadagiti boksit nga agkiraos?

Naynay tayo laeng nga agur-uray
kadagiti aldaw a din agsubli
ta ti dana a nagpanawanda
awanen kadagiti kursada
awanen kadagiti turod a makikakaasi
kadagiti lumboy, awanen kadagiti kuribot
a pagipisukan kadagiti mapuros
a bunga ket katkatawa dagiti agtakkub a pinggan.

Uray no kasta, gerero ti basi a lumboy,
birokekto kenka ti pakabuklan ti daton.

Itinto kalgaw nga agsabat dagiti isip
iti kakaisuna met a panagabrasa.

Nakaronton ti basi, kas iti pakumusta.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
En 8/08

Kurriti ti Durgi

Kalpasan ti arikenken ket ti kurriti.
Sala a napeklan dagiti aggitebgiteb
a barukong. Agsiota ngata dagiti kallid
tapno manginawda iti isem iti daga?
Ditoy a makiinnala ti saka, danapidip,
danapeg ken beggangan a kumpas idi un-unana.

Kastoy ti sala ti kurriti, ti kakaen a Lucia
ti agkuna. Imuestrana ti karantiway
a saka a naburdaan iti liwliwa
ti sayana ket dagiti sabsabong
ti kayanga, rosal, waig nga agpasaklot
iti gumawgawa a baybay. Parmataem
ti naariwawa a kallaysa, kunana pay,
ti kakaenmi nga itan ket kapidua ti ulaw.

Ngem itay ket ti ritualisado nga arub-obna
iti nasam-it a basi ti balasang, impuslitda
kadagiti karton, aramang, daludal, ipon-La Paz
ken bugguong nga aramang,
nagbiahe dagitoy kadagiti allon ken danag
amangan ta agangot ti uray la nga
ket maipalagip ti ili a naggapuan.

Ibaddekmo a nasayaat, kuna ti kakaen.

Iparagsitmo nga ikumpas iti gitara
ni Ka Eppie, iti kutkutengteng
dagiti agdawat iti pasakalye
ket panagsisinnayaat. Selebrarantayo
dagiti amin a rikna, imurumor
kadagiti bengkag iti panunot tapno
lagipen tapno agruting tapno agbirok
kadagiti init aldaw bagiw tudo nepnep layus
aminen a mamagruk-at iti agragut
a puso tapno iti sumuno nga aldaw
ket ti naisangsangayan a ginggined iti idda
ti panagibilag kadagiti lampin
ti panagbilang kadagiti bote ti gatas
ti panagakay iti ubing nga agallintok.

Kastoy ti kurriti ti durgi, durgi,
yunget ti kakaen, sana ikinni ti patong
a sadiay ket ti espiritu ti arak ti basi.

Ket agsalakami amin iti kurriti ti durgi,
dakami a malmalday a pimmanaw iti ili
tapno manglagipkami a kas iti dati.


A Solver Agcaoili
Hon, Hi
Jan 7/08