Dagiti Kritikal a Panirigan para iti PIA

Dagiti Kritikal a Panirigan iti Panagadal Ilokano ken Amianan


Aurelio S. Agcaoili, Ph.D.

Universidad ti Hawai`i iti Manoa


Isingasing daytoy a papel dagiti panirigan ken paradaym a mabalin a maaramat tapno ti Panagadal Ilokano ken Amianan (PIA) ket mabukel a kas modo ti ammo a kritikal a mangsarsarming kadagiti nagduduma a padas dagiti tattao iti Ilocos ken iti Amianan a Luzon, a daytoy naud-udi ket bukbuklen dagiti nagduduma a padas a lingguistik ken kultural ngem agar-aramat iti Ilokano a kas linggua frangka iti biag a publiko ken panaggovernar. Babaen iti panangdiskutir a ti pudno, ti hushusto, ken makawayawaya nga adal maipapan iti Filipinas ket saan a mabalin nga agrugi iti predominansia a posision nga it-ited ti nagkadua a pangal ti Inglisisasion ken Tagalogisasion ti nailian ken komunal a padas-Filipino, buklen ti papel ti sumagmamano nga argumento tapno makita ti kinanasken-unay ti PlA bilang pangsukal iti sistematiko a pannakabura a resulta ti ‘sentrista’ a nasionalismo, neokolonisasion, ken globalisasion. Dagitoy a puersa ket pinapunggekda ti panagdur-as ti kinamanagpartuat dagiti nagduduma a kultura ken lengguahe iti Filipinas. Nadumaduma a panirigan—pilosopikal, kultural, lingguistik, ken epistemolohikal—ti maaramat tapno mabalabala ti argumento a kasapulan tapno maiabanse ti argumento a ti adal maipanggep iti Filipinas ket saan a mabalin a mangamin-amin wenno mangtottotalisar a pulitikal nga ehersisio iti nagan ti pagilian a Filipinas ken iti nasionalismo a Filipino aginggana a dina kabaelan a rakisaen ti lingguistik, epistemik, ken kultural nga epekto daytoy nga ehersisio.

Panagadal Filipino a Kas Radikal a Panirigan

Adda dagiti nagduduma a wagas a mabalin a maaramat tapno masirig ti Panagadal Filipino (PF) bilang paradaym ti ammo, a ti konsepto ti paradaym a naaramat ditoy ket sumursurot ti panagipapan iti maikadua a panagiyanag a Kuhnian bilang “dagiti pagraranudan nga ehemplo” (1970: 187) wenno “napalabas a modelo a balballigi” (1970: 175). Ti adda kadatayo ita uray no mairaman ti etnolingguistik nga exkursus ni Ferdinand Blumentritt ken ni Jose Rizal ket ti laeng maysa a klase ti ‘Pilipinolohia’ (‘Pilipino+lohia’) nga agpangpanggep, iti kasayaatan a panagipapan, a mangsirig iti universo dagiti Filipino a kas kolonial nga exhibit kontra iti opresion; wenno kolonial a tropeo, a ti maik-ikkan iti importansia ket ti ‘barbarismo’ ken ‘kinasalbahe’ ti maysa a grupo dagiti tattao kas iti St. Louis Fair idi 1904 idiay Missouri a nakaipakitaan dagiti purok ken dagiti pumurok nga inimportda manipud kadagiti nakonkistar nga isla ti Filipinas (cf. ti dua a pelikula, “Savage Acts” ken “Bontoc Eulogy”); wenno ti idea maipapan iti panagbirbirok iti namunganayan, kas maysa a henealohia wenno pakasaritaan ti kaamaan a naggapuan tapno insultuenda ti panggep dagiti kolonisador a ‘mangsibilisar’ kadatayo, kas iti errado a panangtunton ni Rizal a dagiti tattao iti Filipinas ket naggapu iti puli dagiti Malayo (Azurin 1995: 9). Dagiti kakastoy a panggep ti PF bilang modo ti ammo, ken kas naawatanda iti napalabas, ket agkibaltang a mangited iti maysa a modelo ti PF a kayattayo a mabalabala itatta. Babaen ti panangidaulo ti Universidad ti Filipinas iti pannakakonseptualisarna kadagiti narikor a dekada 60 ken 70 ken ti panangpagraduarna kadagiti adu nga agdama nga iskolar a sindadaan a mangipakita iti panagbalbaliw iti balabala a kognitivo a maus-usar kadagitoy dua a modelo iti PF, addaantayo itan iti panirigan ti PF nga agpada a kritikal ken komited—kritikal kadagiti modo ti produksion ken reproduksion ti ammo maipapan iti Filipinas ken komited met iti produksion ti dinamiko ken agtultuloy gapu ta kankanayon nga exploratorio nga adal maipapan iti gimong a Filipino, dagiti tattaona, dagiti kulturana, dagiti lengguahena, ti pulitikana, ken ti biagna nga ekonomiko.

Ti panangigunamgunam iti exploratorio, tentativo, ken lukat a naturalesa ti adal nga agresulta manipud iti kastoy a panirigan iti PF ket dawdawaten ti panangadmitir iti interpretivo a karakter dagiti amin nga ammo a pangtao, ken kasta met a kaduaenna ti panangbigbig ken panangadmitir iti mangibabaet a bileg ti pangtao a lengguahe kadagitoy amin a porma ti ammo a pangtao wenno adal-tao.

Gapu ta ti interpretivo nga adal-tao ket imbasarna ti bukodna a bagi iti kasapulan ken kaskenan a panangbigbig a ti adal-tao, iti amin a historikal a panawen, ket kankanayon a markado iti partikular a historikal a ‘kinasituasionna,’ babaen kadagiti rekisito ti panawen ken lugar, babaen kadagiti rekisito dagiti aktor ken aksion a makilaoklaok ken makibinninsabinsa iti pangtao a pakakumikoman ngem kankanayon ketdi a maawatan, nupay tentativo, babaen iti mapaspamasak a modo ti komunikasion nga awagantayo iti pangtao a lengguahe, isu ngarud a pangtao a lengguahe a dialekto, ti lengguahe a maus-usar iti ‘kinaaldaw-aldawna.’ Gapu ta ti inaldaw-aldaw a lengguahe—ti dialekto—ti mangiyeb-ebkas kadatayo, ti makitungtungtong kadatayo, ti makisinsinnao kadatayo, ken isuna met ti ibagbagatayo, ti kasasaotayo, ti kasinsinnaotayo, ken pamunganayantayo nga agisawang. Ti inaldaw-aldaw a pannakaawattayo maipapan iti lubong ket ngarud ket kanayon-a-nalpasen a resulta, ken nagbalin a possible, babaen ti inaldaw-aldaw a lengguahe—isu’t gapuna, nga iti udina, awan inaldaw-aldaw a lengguahe a mangwakwaknit iti ruangan ti lubong ti inaldaw-aldaw a pannakaawat a final, kompleto, di agbalbaliw, di marakrak, di nalaokan, ken puro.

Amin dagitoy a ramen, no makonsidera nga addaan iti intelektual nga integridad, ket makatulong kadatayo a mangamiris a ti PF ket saan a maipapan iti esensialismo ken saan a maipapan kadagiti absoluto no di ket maipapan iti essem—ti rugso ken derrep—tapno iti kasta ket maaddaan iti teoretikal ken praktikal a pagibatayan iti ammo maipapan iti lubong, iti bagi, ken kadagiti padas-tao. Ti pagibasaran ti ania man a rebolusionario ket ti kasapulan ken ti essem a mamagtalinaed iti panangpabpabarotayo iti ammotayo iti lubong, a ti panagpabaro ket mandato dagiti kellaat ken buteng iti panagbalbaliw, ngem marukod babaen iti abilidadtayo a mangakseptar iti kinakankanayon iti dayta a panagbalbaliw, a kankanayon a sisasagana ti panangsangotayo, panangresistirtayo, panangsukogtayo manen, panangparukma iti daytoy, wenno panangawat lattan. Tapno maawatantayo ti nagpasaran a balabala ti panagdur-as ti PF iti naglabas nga agarup 150 a tawen, mabalintay ti mangaramat iti heuristics, maysa a nawada a segmentasion a mailawlawag babaen kadagiti rekisito ti panagbalbaliw iti gimong: (a) maysa a modelo a pre-rebolusionario, pre-liberasion ken (b) maysa a modelo a liberasion.

Idi 1974, inaprobaran ti Universidad ti Filipinas ti kunkunana a Doktor iti Pilosopia iti Panagadal Filipino, maysa a multidisiplinari a graduado a programa, nga addaan iti prinsipal a gandat a “mangsanay kadagiti estudiante nga addaan iti kabaelan a mangsirig kadagiti parikut a Filipino manipud iti multidisiplinario a puntodevista bilang sungbat iti pannakasapul ti Filipinas kadagiti iskolar a nasanay kadagiti multidisiplinario a linia” (Bautista 1991: 24).

Manipud iti formal a panirigan, the nainsirmataan a direksion a tinalunton ti UP iti dayta a krusial a tiempo idi 70’s ket ipasimudaagna ti panagluom dagiti isu met laeng a radikal ken revolusionario nga idea idi 60’s a napakaro manipud kadagiti ranggo dagiti addaan iti tured a nangibaga nga adda di umiso iti pagilian ket ngarud masapul nga adda maaramid a panagkorehir. Nupay ti pakaseknan daytoy ket ti pagilian, masapul ti panangawattayo a daytoy baro a wagas ket adda ramut ken koneksionna kadagiti immunan a revolusionario a pannakibalubal dagiti umilitayo a pakairamanan, kas madakamat, ti pannakasapul a mapugsat ti kolonial a lubid a nangitali iti kolonisador ken kadagiti neokolonisador.

Tawtawingen ti PIA ti enerhia ken elanna manipud iti isu met laeng a revolusionario ken radikal a tradision. Dagiti ‘lokalisado’ a pannakirinnupak manipud iti Ilocos ket saan a kadagiti Ilokano laeng a napasamak, kas nalawag a makitatayo iti libro ni Willian Henry Scot nga Ilocano Responses to American Aggression, 1900-1901 (1986) ken iti Resistance and Revolution in the Cordillera nga inedit ni Delfin Tolentino Jr. (1994) partikular ti sinurat ni Scott nga “Igorot Responses to American Aims: 1576-1986” ken “Bontoc Uprising of 1881” ken ti sinurat ni Fay Dumagat a “The Role of Itneg (Tinggian) in 1896 Revolution.”

Kadagitoy a dokumento ken sabsabali pay ket ti historikal, ideolohikal, ken makawayawaya a relasion kadagiti nadumaduma a komunidad kultural ken tattao nga indihenoso iti Amianan, nga agpada a naitanikala iti direksion ti angin ken iti kultura a kinabinnurayda iti immuna-una a tattao a Y’ami/Ami/Yami ken pinabaknang ti Hindu, Buddhista, ken Arabiko a kultura a nakaengkuentroda. Sadinno ngarud ti pangtawingtayo iti konsepto ti PIA iti kontexto ti evolusionario a panagdur-as ti PF, nga addaan iti nalawlawag ken nalawlawag a direksion nga agtunda iti ammo a makaited iti panagwaywayas, a ti idea ti liberasion ket aggapu mismo iti nosion ti bugas ti wayawaya?

Ti panangigunamgunam iti konsepto a wayawaya ditoy ket aksidental ket mabalin a mairukit iti panangbigbig iti Ilokano a kas linggua frangka iti daytoy a deppaarna ti pagilian, a ti idea ti linggua frangka ket tentativo a naikkat iti mangolkolonia a pangpanggep dagiti dominante a lengguahe. Gapu ta ti panamagbalin ti Ilokano a kas linggua frangka iti Amianan ket saan a resulta ti lehislativo wenno ehekutivo nga akto, a no kas pagarigan adda man manipulasion iti daytoy a pasamak, dagitoy a manipulasion ket saan a klaro a ginandat no di ket resulta dagitoy ti sinnukat ken panagwaras dagiti nagduduma nga ethos ken lengguahe, mairaman ti dinamiko a komersio kadagiti indihenoso a tattao (IT) iti Amianan.

Gapu ta nalawag a dagiti Ilokano ket saanda a nasalsaliwanwan ngem kadagiti IT iti Amianan, a dagiti rekursos dagiti Ilokano ket nakurkurang nga amang ngem dagiti IT iti daytoy a deppaarna, isu a ti maysa kadagiti kangrunaan a gapu ti panagtalawatawda ket ti pannakasapulda iti baro a daga tapno agbiagda, parukmaen tapno mapabaknang ken tagikukuaenda, ket kalpasanna ket mangipasdekda iti komunidad a kaarngi ti pinanawanda a komunidad babaen ti panangnaganda iti baro a komunidadda iti nagan ti komunidad a pinanawanda, kas maysa kadagiti wagas, isu’t gapuna a ti nagan a ‘Kavintaran’ ket di agkibaltang nga adda a komunidad iti Nueva Vizcaya.

Ti PIA kas maysa a tentativo a formula para iti kasta nga adal nga agdurdur-as kadagiti nadumaduma a tattao iti Amianan, ket agpada a napagtitipon nga adal, ken maysa nga adal a mabalin a makaited iti umiso ken etikal a distinksion iti nagbaetan ti Panagadal Ilokano (PI) ken Panagadal Amianan (PA), a ti naud-udi ket kabaelanna (kas iti kaso ti Panagadal Cordillera), ken kinaagpaysuanna, ti agsanga iti adu pay a forma ti area ken kultural a panagadal. Posible ngarud ti mangsirmata, ken mangbukel iti—ket etikal a nasken nga aramidentayo daytoy—‘Panagadal Isabela’, ‘Panagadal Tanap Cagayan’. ‘Panagadal Ivatan’, nga amin ket maisina iti PI, iti wagas a tentativo, ngem saan nga agsina iti dakdakkel ken nalawlawa a panangsirig iti ‘PA’, a ti ‘PA’ ket parte ken katipping ti PF, no daytoy a panirigan ket sirigen iti radikal ken kritikal a wagas.

Ti parikut iti PF, agingga ita, ket ti kina-Manila-sentrik ti paniriganna iti amin maipapan iti Filipinas, ken ti panangigunamgunamna iti amin maipapan iti Filipinas segun iti pannakaipasdek iti nasion ken nasionalismo, a kabulon ti subtexto a ni kaano man ket di nabigbig numan pay mangmangted iti sukog ken forma kadagiti diskurso maipanggep iti Filipinas: ti puso ti kasta a diskurso ket ti sensibilidad a nakabasar iti aktitud ken disposision a Tagalogismo. Ti Tagalogismo, kas maawatan, ket formulasion ti ammo maipanggep iti Filipinas, ammo a nakabasar kadagiti padas iti sentro ti pulitika, ekonomia, ken kultura, nga iti kinapudnona ket puntodevista a Manila, privilehiado ken entitularisado kadagiti amin nga istruktura a sosial a ti balabala, orientasion, ken puntodevistana ket naynay a Tagalog. Daytoy a sibubukel a Tagalogisasion ti utek Filipino, mairaman ti panangsandi iti nagan iti nasional a lengguahe iti Filipino manipud iti Pilipino—a naggapu iti Tagalog—ken inikkan daytoy iti armada ken buyot-taaw ken aminen a forma ti pannakaibutaktak iti mas media ket nangpitot iti nawada a panirigan iti ammo a Filipino—wenno ammo maipapan iti Filipinas—ammo a nakabasar iti realidad ti multikulturalismo ken multilinggualismo ken ti ideal ti kultural a pluralismo. The sistematiko nga exklusion dagiti sabali a forma—ken amin a sabali a forma ti ammo dagiti Filipino a di makibinbinninglay iti lengguahe ken kultura a Tagalog—iti espasio a publiko ket namagbalin kadagitoy a sistema ken forma ti ammo a virtual a di makita ken illehitimo, ken impaidamda ti prestihio a rumbeng a para kadakuada. Dagiti iskolarsyip nga akademiko nga addaan pakainaigan iti PF ket kaskasdi a fundamental a no saan nga imbabaet ti Ingles ket winarwar ti Tagalog=P/Filipino, a naisangrat kadagiti iskolar ken mangrienriendia iti poder ken akademia, ken saan a para kadagiti masa. Ti laeng partisipasion dagiti masa kadagiti kastoy a forma ti ammo ket ti panangar-aramidda kadakuada nga ispektakulo kadagiti pabuya iti television iti katengngaan iti aldaw, a ti kinanaruay dagiti kinadaksanggasatda dagiti exhibit, ken kasta met dagiti mamultiplikar a panangngaasi dagiti elit ken komersiante ken dagiti kaaliadoda kas neokolonial a remedio.

Dagiti Pilosopikal a Ramut ti PIA

Mabalin nga adda dua a dana a masurot tapno mapadastayo a maawatan ti ‘ammo’—wenno dagiti bambanag a rumbeng ken nasken nga ammuentayo. Dagitoy a dana—maysa, ti ammo maipanggep iti lubong a pisikal ken material, ken dua, ti ammo maipanggep kadagiti tao, ti gimongda, ken dagiti relasionda mairaman ti relasionda iti universoda—ti pagibarasan iti dua a dadakkel a wagas ti panangsango iti klase ti ammo a kayattayo a mairangkap iti PIA. Insingasing ni Gadamer (1970/1989) ti nakaam-ammnut a koneksion iti baet ti ‘kinapudno’ ken ‘metodo’, a ti metodo ket agbunga, kas paggaammo unay, iti kita ti kinapudno nga ex-expektarentayo. Ti importansia daytoy a panirigan iti heuristiks ti pangtao nga ammo nga addaan dua a sanga, depende no ania a metodo ti sursuroten ti ammo, ket iti rugina ket nawayawayaantayo iti panagdanag a pinartuat ti absolutista nga argumento iti pangtao nga ammo ken iti kinapudnona babaen iti pilosopikal nga aktitud a mangibagbaga a ti laeng siensia—ken maawatantayo ditoy a ti siensia ket ti modelo iti laboratorio a kita ti siensia—ti makaibaga kadatayo no ania ti kinapudno gapu ta ti laeng siensia ti makaipakita kadatayo ti wagas tapno makagtengtayo iti ‘kumbiniente’ gapu ta sigurado a kinapudno iti udina babaen iti nailawlawag a teknik ti pannakadagdagullit ken prediktabilidad a nainsigudan nga adda iti metodona.

Adda problema iti kastoy a kinasierto ti kontemporario a siensia, gapu ta ibatbatina ti maysa nga aspekto a dina kayat a bigbigen: nga uray iti panangipasdek iti hipotesis—kas iti formulasion ti maysa a ‘sientifiko’ a problema, kas pagarigan, ket adda ditoyen daytay nainsigudan a prehuisio a mabalin a di mabigbig a kasta ti maysa nga agbirbirok iti sientifiko nga ammo. Ti panangbigbig wenno saan iti prehuisio ket dina punasen dayta a nainsigudan a prehuisio ngem ketdi agbalin a mangar-aria a presensia a mangdawdawat iti pannakabigbig a kas parte ti kinapudno ken integridad iti kada aramid a ‘sientifiko’. Ti panangrabsut ti kontemporario a siensia iti orihinal a nosion no ania ti siensia manipud kadagiti epistemiko a ramutna ket mangmangted-adal: ibagana kadatayo ti pakasaritaan ti panagdanag iti evolusion ti mabalin a makuna a ‘sierto’ nga adal--tao, kas ipakita ti pakasaritaan ti experimentasion ken argumentasion kadagiti agprapraktis a sientista manipud iti antigo aginggana ita. Ti ‘siensia’ nga aggapu iti ‘scire’—ammuen—ket napukawen iti panagserbina iti teknik ti repetision ken prediksion ken presision.

Ti giwang iti nagbaetan iti no ania koma ti siensia, kas makita iti modelo ti fisika, kas pagarigan, ken manipud iti basbassit a forma ti ‘siensia’ iti panaginterpreter kadagiti gimong a pangtao, ket nabayagen nga adda, nga inut-inot a nagtunda kadagiti ad-adu pay nga ispesialisado a forma ti adal-tao nga addaan kadagiti forma ti lengguahe, jargon, ken uray pay taktika. Maysa kadagiti wagas tapno maagasan daytoy a panagkontra—ket ti kasla panagbalubal ken kontradiksion—ket insingasing ni Gadamer idi imbagana ti dua a modelo ti panangsirigtayo no ania ti adal-tao babaen ti panangimutektektayo no ania a talaga ti birbirokentayo. No ti adal-tao ket maipapan ti fisikal nga universo, wenno ti siensia ti nakaparsuaan, kuna ni Gadamer a daytoy ket naturwissenschaften wenno panagadal iti napakarsuaan wenno iti fisikal nga universo. Iti sabali a bangir, no ti adal-tao ket maipapan iti sabali a ‘nakaparsuaan’—ti nakaparsuaan-tao—(kas koma kadagiti maipapan kadagiti tattao ken dagiti gimong ken kultura ken pakasaritaanda) aw-awaganna daytoy iti geisteswissenschaften, wenno adal-espiritu. Daytoy a formulasion, numan pay saan unay a baro gapu ta mabalin a mairukit iti nosion ti adal-tao a kas ‘siensia’ kas pinattapatta ti Aristotelian a grupo ti kapampanunotan ken winarwar dagiti Tomista idi panawen a medieval babaen iti paniriganda maipanggep kadagiti ‘sangsanga ti adal-tao’ a naibasar iti obheto ti panagsalsaludsoda, ket iparipiripna kadatayo a ti giwang iti baet ti material nga universo a kas obheto ti panagsalsaludsod ken ti universo ti espiritu ket tentativo.

Mabalin a makasursurotayo iti daytoy a distinksion—ket adu ti makalap ti PIA manipud iti daytoy.

The nawada a panirigan ti PIA ket ti pannakabaelna a mangsukimat kadagiti wagas tapno ti adal-tao ket mapagbalin a nagkammayet wenno integrativo manen, maisubli iti produktivo a formana tapno iti kasta ket maisurona kadagiti tao ti panagtalekda manen iti ammoda babaen ti panangbigbigda a dagiti ammoda ket kapada a lehitimo dagiti adal ti sabali maipapan iti lubong ken maipapan iti gimong-tao. Kas pagarigan, nupay adda fundamental a panaggudua iti baet ti botania ken ti lengguahe a Yogad, ti panangawat iti etno-botania dagiti tattao a Yogad ket kankanayon-a-nalpasen nga imbabaet ti bukodda a lengguahe ket saan a ti lengguahe ti sabali. Isu’t gapuna a ti naibabaet a bileg dagiti lengguahe dagiti tattao iti Amianan ket di mabalin a lisian wenno tagibassiten. Iti kastoy, magtengtayo ti kinaimposible ti lohika ti panangakpseptartayo a sibubukel ti panirigan a ti laeng lehitimo ken prestihioso a wagas tapno maawatantayo ti maysa a padas maipanggep iti Filipinas ket babaen iti mediasion ti nasional a lengguahe nga awan sabali no di ti equation a Tagalog=P/Filipino. Ti naturalisasion ti equation a Tagalog=P/Filipino babaen iti legal a proseso nga addaan iti mas naruay a dimension para iti panagilaksid ngem iti panagiraman, ken nangitan-ok iti padas ti sentro ti poder a ti nagsagaba ket ti padas dagiti adayo iti sentro ket maysa nga intelektual a kinapanglaw a nasken a sisasagana a bigbigen ti PF, admitirenna a saan ketdi nga ilibak, ken remedioanna kas parte ti gandatna a manginaig iti adal-nasional iti sosial a hustisia.

Ania ti implikasion dagitoy a bambanag ket kasano ti pannakainaigna iti isyu ti PIA a kas bagi ti ammo?

Simple laeng: ti Ilokos ket saan a naisina iti dakdakkel a lugar iti Amianan, agpada a kas fisikal wenno heograpiko a realidad, ken nangnangruna unay, kas sikolohikal a teritoria dagiti naiwaras a padas ken ti atiddog a lagip iti kultural ken ekonomik a relasion. Ti kayat a sawen daytoy ket ti nawadwada a balabala ti PA ket iramanna ti panagadal maipapan iti Ilocos, maipapan kadagiti tattao a BIBAAK (maysa a termino nga ad-adda nga us-usaren ti maysa a kultural nga organisasio iti Honolulu ken San Diego: Benguet, Ifugao, Bontoc, Apayao, Abra, ken Kalinga), ken maipanggep kadagiti tattao iti Amianan a pimmanaw wenno napan kadagiti sabsabali a lugar ken pinadur-asda dagiti komunidadda kadagitoy baro a luglugar a nakaisadsadanda. Iti udina, ti PIA ket saan laeng a maipapan iti panagadal iti maysa a lokal nga area, no di ket maysa nga area ti panagadal nga adda iti labes ti maysa nga erea mismo ken iramananna dagiti makidisdiskurso ken mangdisdiskurso kadagitoy a tattao ken mangnamnama a dagitoy a tattao ket makidinniskurso, ken agdiskuso, iti PIA.

Ti panangbukel iti PIA nga addaan iti subheto a klaro—maysa subheto a sipupudno a makidindinniskurso ken mangdisdiskurso kadagiti tattao iti Amianan—ket maysa a karit. Isina man wenno saan ti Panagadal Ilocos/Panagadal Ilokano iti PA ket maysa nga intelektual nga ehersisio a ti anagna itatta ket saan unay a pakaseknan. Adda dagiti mangibagbaga iti kontinuum--ti panagsisilpo—babaen iti panangitennag iti pangkabit a ‘ken’ ket sandian iti maysa a marker ti panagsisilpo, ti dash (-), ngem amin dagitoy nga aramid a panangpolis iti lengguahe, iti interest ti ‘estilo’, ket gandat a panglibeg iti etikal a pannakasapul a (a) kritikaren ti agdama a modo ti PF ken (b) imbitaren/pabilgen ti pannakabukel kadagiti sabali pay a modo ti panagadal maipanggep iti Filipinas babaen ti panagpuonan kadagiti naruay a posibilidad dagiti lengguahe ken kultura dagiti nailaksid a kultural a grupo iti pagilian, dagiti kultural a grupo a di pay naserbian iti kultural ken lingguistik a hustisia iti nabayagen a tiempo.

PIA ken ti Kuestion ti Kultural a Pluralismo

Ngem ti panangdawat manipud kadagiti tattao iti Amianan iti isu met laeng a sensitividad ken sensibiliad ket saan a sinnubalit, gapu ta daytoy ket addaan iti epistemiko nga annongen a nakabasar, kaaduanna, iti abilidad a makapasar iti epistemiko a metanoia—a panagbalbaliw iti utob-nakem—maipanggep iti no ania a talaga ti makaited-wayawaya ken kritikal ken komited nga adal-tao.

Gapu ta iti agdama, nalawag dagiti rekord: a mabilbilang dagiti tattaotayo iti Amianan ti addaan iti tured a mangtagikua kadagiti kultura ken lengguaheda, a dagiti Ilokano ket numero uno kadagitoy kadagiti kurang iti laingda iti panangilibakda iti kinailokanoda. Dagiti empirikal a datos ket masindadaanda nga adda, ken ti pannakuenta dagiti aktividad-komunidad ket lohikal unay.

Mano kadagiti Ilokano, kas pagarigan, ti addaan iti tured a mangaklon iti lengguaheda?

Ti sungbat iti daytoy ket maysa a kita ti abut, maysa a banag a pananggudua ken panagari, a resulta ti baro a modo ti kolonisasion a pagpaspasaran dagiti amin a di-Tagalog a tattao itatta. The cyber a forma ti protesta iti daytoy a kondision a panagilaksid ket adu, ken dagiti refleksion dagiti nailaksid ket iparipiripna no kasano a ti nasional a proyekto a mangen-entitular iti maysa a lengguahe a manglaklaksid kadagiti sabsabali pay a lengguahe ket nangpartuaten iti nagkaadu a kultural ken lingguistik a panagan-anniniwan kadagiti tattao iti ruar ti sentro ti poder.

Aggapu ti karit kadagiti report dagiti akademiko, manipud kadagiti ranggo dagiti manursuro iti eskuelas publikas nga agkunkuna a dagiti adalan ken estudianteda ket didan ipagpanpannakkel ti kinailokanoda. Mabainda nga agilokano—mabainda nga agsao iti Ilokano—kuna dagiti manursuro. Daytoy ket kongkreto a report, agdadata a kas paggaammo. Maibagatayo a kastoy amin ti report kadagiti dadduma pay a lingguistik ken kultural a grupo iti Amianan—ken mabalintay nga iraman ditoy ti report dagiti padas a migrante dagiti tattao iti Amianan iti ballasiw-taaw—ket ti resulta ket agarup agpapada. Ket ditoy, iramantay met dagiti manursuro: mabainda met nga agilokano.

Ngem dumteng ti husto a problema no saludsodentayo kadagiti manursuro no mano kadakuada—dagitoy a manursuro a mangmangted iti report—ti addaan iti kinapasindayag ken kinatured a mangaklon iti kinailokanoda.

Kinaagpaysuanna, mano kadagiti manursuro ti nasayud ken elegante a makasao iti Ilokano, ti edukado ken formal a sofistikasion daytoy a mangdawdawat iti agtultuloy a refleksion maipanggep kadagiti nawada a posibilidad ti Ilokano? Mano kadagiti manursuro nga Ilokano ti makabael nga agsao iti Ilokano nga addaan pasindayag, ken addaan iti panangbigbig kadagiti buteng ken sorpresa nga it-ited ti lengguahe nga Ilokano?

Mano kadagiti manursuro nga adda iti ranggotayo ti makabael a mangidiskurso a sipapasindayag maipanggep iti literario a pakasaritaan dagiti tattaotayo?

Mano kadagiti manursurotayo ti makabael nga agbasa kadagiti magasin nga Ilokano a di makarikna iti panagtagibassit, nga awanan-bain, a di mababain, ken di mangan-anniniwan?

Mano ti makabael a mangdiskutir a sitatalged ken addaan kinasanay kadagiti mannurat nga Ilokano nga agsursurat iti Ilokano, Tagalog, Ingles, ken Espaniol ken adu pay a lenglengguahe no ania dagiti sursuratenda?

Mano ti makaammo ken Leona Florentino ken dagiti ladladingitna, ti kinatured ken ti artistiko a panangaklonna iti bukodna a kita ti feminismo? Mano ti makaammo ken Ursula Villanueva? Mano ti makaammo ken Antonia Rubio? Mano ti makaammo ken Juan San Pedro Hidalgo Jr.?

Mano kadagiti sobrasobra a hiperbalorado a mannurat nga agsursurat saan nga iti Ilokano no di ket iti Tagalog ken iti Ingles, ken iti nabayagen a napalabas, iti Espaniol?

Mano ti makaammo iti Basi Revolt ken ti pannakayulogna daytoy iti serye dagiti ladawan iti kambas, kadagiti panel, ken maiparparang, iti kondision a dandanin maperdi, iti Burgos Museum iti Vigan?

Mano kadagiti mannurattayo ti agtultuloy a mangmina iti kararua ni Ilokano babaen ti panangminana met laeng iti bukodna a kararua? Mano kadagiti IT, bababen kadagiti panursuro ken aramidda, ket nangitultuloy a mangbiag kadagiti tradision nga itan ket rakrakraken dagiti gimong a globalisado ken nasionalisado?

Mano kadagiti nalalaing koma nga ubbing a mannurattayo ti mapukpukawtayo kadagiti sabali a pagbirokan ken industria gapu ta ditay agbasbasa, gapu ta ditay ipagpampannakkel ti obra nga Ilokano a basbasaentayo no ngay ta agbasbasatayo, ken gapu ta awan bibiangtayo no dagiti lengguahe nga Ilokano ken Amianan ket agbiag ken agsantakda iti sumaruno a lima a tawen?

Adu kadatayo nga akademiko, manursuro, ken lider edukasional, trabahante a kultural, ken uray pay dagiti adda iti govierno ti ignorante kadagiti bambanag a mainaig iti Ilokano ken iti Amianan uray no saan a nasken gapu ta maipapan nga ad-adu ti ammotayo ngem iti kadawyan a tao iti walangwalang. Inikkannatayo ti pakasaritaan ti daytoy a naisangsangayan a moral ken pulitkal nga obligasion, a naggapu iti ispesial a bendisiontayo, nga agbalin a saksi kadagiti kultura ken lengguahetayo nga Ilokano ken Amianan—panagsaksi iti kinapudnona, panagsaksi iti kaibatogan ken anagna, ken panagsaksi kadagiti naruay a posibilidadna.

Ngem iti kinapudnona, mano kadatayo, ti mangaw-awat iti daytoy nga awag iti kinapudno a sipapasnek ken situtured?

Mano kadatayo ti makaibaga a sipapasindayag, a wen, Siak ket maysaak nga iskolar nga Ilokano, ken ammok dagiti agpampanunot a Europeano ken Amerikano kas ken Luce Irigaray ken Toni Morrison ken ammok ti maipapan ken Michel Foucault ken Hans-Georg Gadamer ken Jurgen Habermas ken Pablo Neruda ken Virginia Woolf—ken ammok met dagiti kritikal nga obra dagiti iskolartayo? Mano kadatayo ti makainagan kadagiti mannurattayo manipud iti Amianan, dagiti meditasionda iti gerra ken pannakibalubal ken pannakidangadang, ken ti exkursusda iti wayawaya ken demokrasia ken sosial a hustisia?

PIA ken ti Multilinggualismo

Manon ti nakabasa iti patarus ni Greg Laconsay iti Ilokano iti Today’s Revolution: Democracy ni dati a Presidente Ferdinand Marcos, a ditoy ti nangiyuloganna no ania ti ‘consciousness’ iti napintas a konsepto nga Ilokano’—utob-nakem?

Mano ti makaammo a nasurok 100 a tawen ti napalabas, inruar ni Williams ti maysa a libro maipapan iti grammar ti Ilokano? Mano ti makaammo kadagiti sabasabali a version iti Ilokano ti Biblia a Kristiano?

Dagitoy a panangsagsaggamaysa kadagiti ammotayo ken kadagiti ditay ammo ket pananggandat iti panagkuenta ken panagbirbirok iti kararua. Kabaelantayo ti mangibaga iti imbaga ti di unay am-ammo nga autor iti Ingles; ngem ditay man kabaelan ti mangibaga iti imbaga ti nalaing a mannurattayo.

Sadinno ti pangrugian ti edukasion ken sadinno ti pagpatinggaanna?

Ditay kadi ibilang dagiti biolohistatayo iti etikal nga obligasionda a di mangammo iti lengguahetayo, kadagiti tattaotayo, ken iti kulturatayo?

Ditay kadi ibilang dagiti lidertayo iti edukasion iti dida panangammo maipapan iti kultural ken lingguistik a demokrasia ken ti kultural ken lingguistik a genocide a mapaspasamak kadagiti tattaotayo iti agdama?

Dagitoy nga isyu maipapan kadagiti Ilokano ket isu met laeng dagiti isyu a mangap-apektar kadagiti dua pay a K iti Amianan: ti Kordiliera ken ti Katantanapan ti Kagayan. (Us-usarek ti forma ti K dagiti uni dagiti lugar iti Amianan a kas pangtulong iti pananglagip: ti Kailokuan, ti Kordiliera, ken ti Katantanapan ti Kagayan). Kayatna a sawen ket masapul ti panangsaludsodtayo kadagiti isu met laeng a set dagiti saludsod, ken iti panangaramattayo kadagiti isu met laeng a pagibasaran, nasken a mabigbig dagiti sabsabali pay nga IT iti Amianan.

Ngem agsublitayo man pay iti isyu ti lingguistik ken kultural a genocide ken no kasano ti panangap-afektarna kadatayo a kas umili.

Ti klaro a posisionko ket daytoy: ditay itulok ti panagtultuloy daytoy a lingguistik ken kultural a genocide.

Ti mensahe a kayatko nga ibaga ket univokal ken dina admitiren ti sabali pay nga interpretasion: nasken ti panangisardeng kadagiti amin a puersa a mangar-aramid kadatayo a kas pasto, kas tattao nga itan ket manginginngina iti pananglipat, kas tattao a mangingingina iti panagsao iti pudno ngem mamati met nga adda pannakaisalakan iti panagbalin a partido iti daytoy a panagmasmaskara a mapaspasamak iti amin nga aglawlawtayo itatta.

Idinto ta kadagiti sabali a parte ti lubong ket adda daytay napakumbaba a pannakabigbig kadagiti kibaltang iti napalabas, iti makaistorbo ken makapapatay a pagbanagan ti pannakamasifikar kadagiti tattao ken panangaramid kadakuada nga agsao ken agisawang ken mangkita iti lubong babaen iti maysa ken maysa laeng a lengguahe, ken iti sistematiko a rektifikasion kadagiti errado iti napalabas babaen ti panangaramid nga ‘ofisial’ dagiti sabsabali pay a lengguahe manipud kadagiti rehionda a nainkalintegan a maikkan iti atension a saan a nakurkurang ngem kadagiti napagbalinen nga ‘ofisialisado’ babaen ti panangted iti pannakipagili kadayta a lengguahe ditoy a pagilian ket ar-aramidentayo a kas nasayaat dagiti fasistiko a posibilidad ti maysa nga ideolohia a di ken dinto kaano man mangaramid iti isip ken imahinasiontayo a produktivo, dayta nga ideolohia a mainaig iti maymaysa ken maymaysa laeng a lengguahe a mangkapkapsula iti kinaasinnotayo.

Ti idea ti nasional a lengguahe ket ideal; kastoy ti posisionko kadagiti immunanan a trabahok, ngem saan nga iti wagas a naynay latta ti pannakaitultuloy ti kultural ken lingguistik nga inhustisia kontra kadagiti tao iti maysa a nasion a bukbuklen dagiti nagduduma a kultura ken lengguahe, banag a virtual a mangar-aramid iti daytoy a nasion a kas nasion dagiti nasion. Ti idea ti nasional a lengguahe ket rebbengna laeng a surotenna ti espiritu ti fundamental a paglintegan ti pagilian, maysa a provision, iti biangko, a saanen a rumbeng a mabalusingsing pay gapu ta binalusingsingtayon: (a) a daytoy a nasional a lengguahe ket maawaganto iti Filipino ken (b) maibatayto daytoy kadagiti adda a lenglengguahetayo. Saanen a nasken a nayonantay pay daytoy, lallalo ta ti errado ti pakasaritaan ken kontra kadatayo.

Ti dakkel a pakarikutan ket umay no iti panangtuntuntontayo iti maymaysa a lingguistik a simbolo, ti mamutbuteng a kaibatogan ken efekto dayta a maysa a sao, ‘maymaysa’, ket mamaskaraan iti falso a panagkaykaysa ken falso a nasional a kultura ken amin ket falso a mainaig iti daytoy. Adda saan nga umiso ditoy ket dagiti iskolar ket rumbeng nga aramidenda ti dua a banag: (a) tumulongda a mangikkat iti maskara kadagitoy a kinaulbod nga inlaklakodan kadatayo iti naglabas a 70 a tawen manipud idi pirmaan ni Presidente Manuel Quezon ti linteg a nangaramid iti Tagalog a kas pagibasaran ti nasional a lengguahe, a ti pannakapirmana ket ipasimudaagna ti kabaelan nga aramiden ti presidensial a poder tapno maaramidna a dagiti lider iti lengguahe ken kultura ket akomadarenda ti pagayatan a presidensial a mangaramid iti Tagalog a kas nasional a lengguahe, ken (b) ipalubosda, babaen iti espiritu ti lingguistik a hustisia, ti maysa a forma ti sosial a hustisia, ti pannakapadur-as ti maysa a napaypayso ken pudpudno a gimong a nakabasar iti promesa ken dagiti posibilidad ti kultural a pluralism a kas wagas ti biag. Ti sinurat ni Andrew Gonzalez mainaig iti sosial a drama maipapan iti akomodasion a napasamak manipud kadagiti di informado ken ignorante nga Ilokano ken Cebuano a diputado iti dayta a deliberasion iti kuestion maipapan iti pagibasaran ti nasional a lengguahe ket isingasingna kadatayo ti kabaelan ti poder a presidensial.

Diak anamongan ti Tagalog a kas nasional a lengguahe. Saan a konstitusional daytoy.

Diak anamongan ti pannakaaramat ti Tagalog a maskara tapno maiwaras ti idea nga adda itan nasional a lengguahe a Filipino a maaw-awagan, iti amin a nagan, iti maysa nga iskizofreniko a nagan a P/Filipino segun iti maysa nga akademiko iti Universidad ti Filipinas. Saan a moral nga umiso ken umno daytoy.

Rebbengna laeng a madiagnostikar ti lingguistik ken kultural nga iskizofrenia, managanan, ken maikkatan iti maskara—ken ti prognosisna ket maibaga: daytoy ket mangmangted iti nakaal-alisto a genocide iti kultura nga Ilokano, iti lengguahe nga Ilokano, kadagiti lengguahe ken kultura ti Amianan.

Ita, sadinno ti pangilugarantayo ti PIA iti daytoy a lingguistik ken kultural a dangadang para iti wayawaya, autonomia, ken autentisidad?

Ti parikut iti isomorpismo—ti idea a Tagalog=P/Filipino—a napasamak iti Tagalog a kas nasional a lengguahe ket:

(a) inaramidna ti Tagalog a kas lengguahe a nangabak, nga agmartmartsa iti tugtog ti balligi, ken mangal-ala kadagiti mangitantandudo ken mamati, ken nakaala iti armada ken buyot-taaw ken sisasagana a makigerra kontra kadatayo amin, datayo a sabali ti pagsasaona, datayo a sabali ti panagimutektekna iti lubong;

(b) ipinosisionna ti Tagalog a kas politikal ken kultural ken ekonomik a balay-poder, nga ad-adu a ganansia kadagiti pelikula, magasin, libro, ken sabsabali pay a media no dagitoy ket adda iti Tagalog uray no madangran dagiti sabali a lengguahe, a mangnaynayon iti poder pulitikal kadagiti akademiko ken dadduma pay a lider kultural a makaammo nga agsao iti Tagalog a namaskaraan a P/Filipino, nga addaan iti superior a panagipasindayag para kadagiti amin a tattao nga agsasao iti daytoy;

(c) inaramidna a di magteng dagiti sabali a lengguahe, nakarkaron nga adda kadagiti lenglengleng, gapu ta ti existensiada ket saan nga importante numan pay dagiti mangitantandudo iti Tagalog ket ibagada ti maysa a pakonsuelodebobo a panangiramanda iti maysa wenno dua manipud iti lengguahe A, dua wenno tallo iti lengguahe B, ken uppat wenno lima iti lengguahe C;

(d) inaramidna a bulsek dagiti Filipino a linguist iti nasional a lengguahe, a mangay-ayat nga aglubnak iti nabensionan a panunot a ti mangmantener iti isomorpismo a ti Tagalog ken kapada ti P/Filipino ket maysa a kumbiniente a posision ken komportable nga intelektual a diskurso; ken

(e) inaramidna a ti literatura a Tagalog ti kanon ti ania man maipapan iti poetika ken estetika a lingguistik a Filipino, a ti sinurat a Tagalog ti maar-aramat a metro iti adu a banag, mairaman kadagiti pabor ken pakimkim a maibuyog iti sinurat a Tagalog, a pakairamanan ti pannakaited iti award a Nasional nga Artista iti Literatura—dagiti praktis a saan laeng a tiranikal ken di demokratiko, no di pay maanomalia iti pagilian a mangbigbigbig iti bendision ti diversidad ken multilinggualismo.

Kongklusion: ti PIA a kas Radikal a Panagbalbaliw iti Paradaym

Manipud kadaytoy a panirigan, makitatayo a nalawag ti pulitikal ken epistemiko a posision ti PIA. Dina itulok a ti ammo ket madagdagullit a mai-microwave no di ket pengdanna dagiti forma ti ammo a mangmangted iti kumbiniensa ken kinakomportable, ngem di met naan-anay a kritika tapno admitirenna ti fundamental a kurangna iti integridad ken kinapaypayso.

Dina itulok ti pannakadagullit kadagiti kinaulbod, ngem ketdi ikkatenna ti maskara dagitoy a kinaulbod iti pananggandatna a mangpartuat iti nawadwada a panirigan maipapan iti universo ken padas-tao babaen ti panangaramat iti kritikal a lente a mangilawlawag no ania ti makaaramid iti pudno ken kaibatogan tapno importante dagitoy.

Iti udina, ipaduyakyaktayo ditoy ti PIA a mangtingtingiting iti universo dagiti tattao iti Amianan manipud iti pulitikal, kultural, ken ekonomiko a panirigan:

(a) maysa a federalisado a parte ti pagilian nga addaan iti hushusto nga autonomia, nga addaan iti bukodna a linggua frangka, a ti pulitikana ket nakabasar iti managisakit a panagtaripato para iti bileg dagiti tattao a mangiyebkas kadagiti gasgasatda kadagiti termino a kukuada;

(b) maysa nga Amianan a bukbuklen dagiti nagduduma a kultura ken tattao ken lenglengguahe dagiti nagduduma nga IT; ken

(c) maysa nga Amianan nga adda bukodna a pagwerretan ti panagpuonan ken komersio, ken addaan iti kapabilidad a makiinnangkat, kas iti napalabas, kadagiti sabsabali a nasion-estado, sabsabali a federalisado a komunidad iti Filipinas, ken kadagiti bukodna nga IT.

Ti PIA ket maysa a sibubukel nga epistemolohia, maysa a baro a sirmata, maysa a baro a panangsirig kadagiti bambanag.

Ti PIA ti ridaw ti liberasion, ti sosial a pannakaisalakan, ken ti kultural nga afirmasion kadagiti kultural ken lingguistik a karbengan dagiti tattao, karbenganda a kas tao.

Dagiti Referensia

Azurin, A. M., “Mga katiwalian sa ating kamalayan tungkol sa kaalamang bayan,” in L.Q. Santiago, ed. Mga Idea at Estilo. Quezon City: University of the Philippines Press, 1995, pp. 7-20.

Bautista, V. V. and R. Pe-Pua, ed. Pilipinolohiya: Kasaysayan, Pilosopiya at Pananaliksik. Quezon City: Kalikasan Press, 1991.

Gadamer, H-G. Truth and Method. Continuum, 1970/1989.

Gonzalez, A.B. Language and Nationalism: The Philippine Experience Thus Far. Quezon City: Ateneo de Manila UP, 1980.

Kuhn, T. The Structure of Scientific Revolutions. second ed, enlarged. The University of Chicago Press, 1970.

Panangpaumel Kadagiti IL

Ti Panangpaumel Kadagiti Indihenoso a Lengguahe Ket Mangrakrak iti Nainsabasabali a Panagpampanunot ken iti Namaris a Diversidad

Gloria D. Baguingan, Ph.D., Nueva Vizcaya State University

Inyulog iti Ilokano ni Aurelio S. Agcaoili, Ph.D, Universidad ti Hawai`i iti Manoa

Namunganay ti utang-a-naimbag a nakemko kadagiti Ilokano 50 a tawenen ti napalabas. Dagiti immuna a manursuromi kadagiti kabambantayan ket dagiti di nagamak, komited, ken dedikado a manursuro nga Ilokano. Kinalay-atta dagiti makaaliaw a bambantay, nagnagnada iti tallo nga aldaw, ken situtured a nilikiabda dagiti amarilio-verde-kayumanggi nga alinta a kimmapet kadagiti kudilda. Mabalin a pinapatay koma pay isuda dagiti nagkakauna nga appomi, dagidi agpugpugot iti ulo, ngem binigbigda ti natakneng a panggep dagiti sangaili. Ita, yebkasko ti panagyamanko kadagitoy a manursuro a nangidedikar kadagiti biagda ken nagan-anus a nangibaklay kadagiti adu a rigat tapno iti kasta ket maipaayanda iti edukasion dagiti tattao kadagiti kabambantayan.

Nakasuratakon iti serye dagiti libro iti preschool ken grade I ken instruksional a material para iti First Language Component- Bridging Program (FLC-BP) a mangar-aramat iti Ilokano. Dagitoy a libro ket shell books a mangiruangan iti nasapa nga ubing iti maysa a modo ti panagpampanunot, maysa a wagas ti panagrason, serioso a panagis-isip, ken pannakilangen iti bukod a bagi gapu ta mangited iti nasaysayud a pamuspusan para iti maysa nga ubing tapno makasursuro nga agbasa ken agsurat, ken tapno maawatanna no ania ti kayat a sawen ti pannakabael nga agbasa iti bukod a lengguahe, ken kalpasanna, iti maikadua ken maikatlo a lengguahe. Iti sabali a bangir, ti panangisuratko kadagitoy a libro iti Ilokano tapno mausar iti kurikulum ket maysa a pananggandat a mangpreservar iti lengguahe nga Ilokano bilang linggua frangka iti Amianan, wenno Makin-amianan a Filipinas. Kasta met a panangitedko daytoy iti pammigbig kadagiti immuna a manursuromi nga Ilokano, partikular nga inaganak ni Mrs. Alejandra Guiang Kenept iti Asingan, Pangasinan, 88 itan ken nasalun-at pay, ken makipagindeg kadagiti tattao a sinerbianna a sipupudno. Isuna ti kalaingan kadagiti manursuromi iti ilimi a Natonin.

Kadagitoy nga aldaw ken panawen, kadarrato a mangmangngegantayon ti maipapan iti agdadata a pasamak a mairamantayo iti global a komunidad. Daytoy a kumperensia ket agparparang nga evidensia a maikanatad daytoy a termino gapu ta addatayo amin ditoy ken naggaputayo kadagiti sabasabali a lugar, kultura, ken lengguahe. Ngem masapul a bigbigentayo a datayo ti ‘edukado nga elit’ a sanay iti internasional a lengguahe. Ket dayta a realisasion ti mangitunda kadatayo iti maysa nga ammo nga adu pay laeng dagiti tattao iti aglawlaw ti lubong ti di kameng ti ‘edukado nga elit’ ken saan a sanay iti maysa a mayoria a lengguahe iti lubong. Bassit wenno awan ketdi ti ammoda maipanggep iti panagbiag iti panawen ti informasion ket awan ti kabaelanda a makigamulo iti makunkuna a global a komunidad iti wagas nga addaan kaibatoganna.

Timmaudak iti kasta a lokal a komunidad iti Kordiliera, nainkannawidan nga am-ammo a kas makatribu a gimong; agsasaoak iti Balangao ken Madukayong, dagiti lengguahe nga aw-awagan daytoy a kumperensia a kas “Lenglengguahe Dagiti Indihenoso a Tattao (IT)”. No anian man ti awagda kadami, wenno no anian man ti awagda kadagiti lengguahemi, ti importante ket addaankami iti pannakaawag. Kontentoakon iti dayta gapu ta dagiti kumperensia a kas kadaytoy ket mangikankano kadagiti importante nga isyu dagiti komunidad a kas iti komunidadko, komkomunidad a kumom ken pudno a sibibiag iti intero a Filipinas. Isu ngarud a ti pakaseknan a gapu ti panagtataripnongtayo itatta iti daytoy a kumperensia ket isu ti pannakasalvar dagiti sabsabali pay a lengguahe manipud iti pannakaikompromisadoda. No awan ti kakastoy a panagtignay manipud iti daytoy a grupo, adu dagiti agtultuloy a mapaulimek ken matay. Ti pannakapaumel dagitoy a lengguahe ket mangrakrak ti nainsabasabali a panagpampanunot ken etniko nga autentisidad kadagiti ispiker gapu ta patayenna ti namaris a diversidad dagiti lengguahe iti pagilian.

Ti responsibilad iti gasat a naibaklay iti kaaduan iti Filipinas kas panangiyebkas ti maysa kadagiti senadortayo, ni Ople, ket awan sabali no ti trilinggualismo! Ti maysa a Filipino ket saan laeng a ti lengguahe ti ina ti pagsasaona no di ket masapulna ti pannakasanay iti nasional a lengguahe, ti Filipino, ken ti maysa nga internasional a lengguahe, Ingles. Para iti Kordiliera, maysa a rehion nga edukasional, ti maysa nga adalan ket masapulna ti mangnayon iti maysa pay a lengguahe, Ilokano, ti linggua frangka. Iti isu met laeng kabaliktadna, adda evidensia a dagiti bilinggual wenno trilingual nga ispiker ket nalalaingda a negosiador, a nasayaat ti pannakitrabahoda kadagiti tattao nga addaan iti sabasabali a kultural a sirkunstansia ken sabasabali wenno managpartuat nga agpampanunot.

Ti fundamental a suposision ti bilinggual a plano ti aksion a mangus-usar iti dua a lengguahe iti instruksion ket ti panagbalin a nasaririt ti adalan iti dua a lengguahe. Ipagpagarup dagiti manursuro a dagiti alisto a makasursuro ket nalalaing ket dagiti naginad ket limitado ti intelektual a kapasidadda. Nupay kasta, ti kinaginad ti pannakasursuro, ket mabalin a maigapu iti kinakurang dagiti oportunidad tapno mapraktis dagiti aktividad ti panagsao, panagbasa, ken panagsurat kadagiti sabali a lengguahe gapu ta ti pagtaengan ken komunidad ket di met makaidiaya kadagitoy a posibilidad kenkuana.

Maipagpagarup pay a la ket ta maikkan iti pagpilian ti adalan, Filipino ken Ingles, al-alisto ti pannakasursuro iti Filipino gapu ta maipagarup a daytoy ti lengguahe ti komunikasion iti kaaduan kadagiti kondision ti aglawlaw ti ubing nga agad-adal. Nupay kasta, iti Kordiliera, a ti Ingles ket pagsasao iti eskuelaan, iti simbaan, ken no dadduma, iti tiendaan, ti adalan ken al-alisto a masanay iti Ingles ngem iti Filipino gapu ta ti Filipino ket manmano a maus-usar. Mabalin a panunoten a ti maysa nga ubing iti Kordiliera ken mangrugi iti panagbasa a di pay nakangngeg iti lengguahe a Filipino. Mabalin a daytoy ti gapuna a dagiti manursuro iti Kordiliera ket dida unay agessem a mangisuro iti Filipino. Ken daytoy met ti gapuna no apay a no dagiti dadduma a lengguahe ket saan a mapaumel, awaten dagiti Kordilierano ti lengguahe nga Ilokano; daytoy ti linggua frangkada.

Dagiti Indihenoso a Lengguahe ken Etnik nga Autentisidad

Ti frase nga ‘indihenoso a lengguahe’ ket mangipekpeksa kadagiti nagduduma a kuestion. Ania ti kayatna a sawen? Ti pinakaheneral a kaibatoganna kas inladawan ni Reid (2008), ket mabalin a “maysa a lengguahe a nativo wenno nakaiyanakan iti pagilian a pakaus-usaranna a kas pagsasao.” Ngem dayta kadi laeng ti kayattayo a sawen no aramatentayo daytoy a frase? Iti kaaduanna, maipapan ti frase kadagiti minoridad a lengguahe iti lubong, ken addaan iti agsangasanga nga implikasionna. Dagiti nakalemmeng a kaibatogan ket mairaman ditoy dagiti idea a kas koma a dagiti ispiker ket addaan iti nababa nga ekonomik ken pulitikal nga istado ken kadawyanna ket dinisadventahe dagitoy dagiti di panagpapada iti topograpia, kultura, ken edukasion. Dagiti ispiker dagiti indihenoso a lengguahe ket kaaduanna ken kadaywanna ket nakurapay, nakurang iti panagdur-as a grupo a di agtagikua kadagiti sirkunstansia, kabaelan, ken kasanayan dagiti dominante a grupo ti lengguahe, isu’t gapuna a dagitoy ket nayadayoda manipud iti paggapuan ti bileg ken istado nga ig-iggeman dagiti grupo a mayoria nga agsasao kadagiti lengguahe a mayoria.

Iti Filipinas, dagiti ispiker kadagiti minoria a lengguahe agingga iti saan pay a nabayag ket inaw-awaganda iti indihenoso a grupo dagiti tattao. No ibagbagatayo ti maipapan kadagiti IT, masapul a bigbigentayo a naglagalaga dagiti disadventahe a lingguistik, kultural, sikolohikal, ken sosiolohikal isu nga ibagatayo a dagitoy nga IT ket inferior. Iti kasta, apay a ditay tallikudan dagitoy?

Ita, malagipko ti maysa nga insidente a napasamak iti nabayagen a panawen, maysa nga insidente a mainaig kadagiti indihenoso a lengguahe ken etnik nga autentisidad.

Iti maysa a nalamiis a rabii iti Malcolm Square, Baguio City, idi 1962, nangangay dagiti estudiante iti kabambantay iti maysa a rali. Maysaak idi a sophomore nga estudiante iti Saint Louis University. Ti isyu iti dayta a rali ket, “Filipino kadi dagiti Igorot?” Ti termino nga ‘Igorot’ ket nausar a mainaig kadagiti tattao iti kabambantayan: dagiti Bontok, Kalinga-Apayao, Ibaloi, Ifugao, ken Kankanaey. Ti kangruaan a nagsarita iti rali ket ti pimmusayen nga Alfredo Lamen, maysa a diputado manipud iti Mt. Province. Nagtaud ti riri manipud iti imbaga ti maysa a Filipino statesman a nagkuna a “Di Filipino dagiti Igorot”. Naimaldit daytoy kadagiti aginaldaw a pagiwarnak. Daytoy nga insawang ti statesman ti nagpungtotan ti diputado kasta met dagiti estudiante. Iti diskursona iti rali, kinuna ni Lamen, “Ti laeng paggidiatanmi ken Mr. Statesman ket ti panangusarna iti kurbatana iti ngato idinto nga iti baba kaniak”, a ti kayatna a sawen ket ti baag ti Igorot ti kurbatana. Sipupungtot, innayonna, “Sinno ti nasaysayaat nga ispesimen ti Filipino? Siak wenno ni Mr. Statesman?”, nga inkoro nga insungbat dagiti estudiante, “Sika.” Natayag ti diputadomi, arimpudawen, ken maysa a nataer ti itsurana nga Igorot a Filipino. Ngem ti pudno nga isyu ket ti identidadmi. No saankami a Filipino, awan ngarud etnik nga autentisidadmi a kas Igorot wenno maikonkonsiderarkami kadi laeng a kas grupgrupo a minoria? Maragsakanak a mangibaga nga iti sumuno nga aldaw dimmawat ti statesman iti dispensar babaen kadagiti warnakan. Ti dakesna, siak ken dagiti dadduma pay ket di nakalipat iti dayta nga insawangna a nangkuestionar iti istadomi iti pagilian a pagtaenganmi.

No dadduma, nasamsamay ti lengguahe a parabigbig iti identidad dagiti tattao ngem ti fisikal a langlangada. Ti lengguahe ti maysa a tao ket mayoria a komponent ti personal nga identidadna. Maysa nga insidente nga imbaga kaniak ti maysa a pagayam ti mangipasimudaag iti daytoy a tipo ti identifikasion. Ni Mr. Vicente Delizo ket nakalugan idi iti maysa a tren iti maysa a panagbiahena iti maysa a biblioteka iti Estados Unidos ti Amerika. Nakitugaw iti maysa a fisikal a kaarngi ti maysa a Filipino. Magagaran a makaammo iti kinaasinnona, dinamagna, “Filipino ka kadi?”, nga usarna ti Filipino a nasional a lengguahe. Insungbat ti lalaki, “Haan, Ilokanoak.” Ti tao a kinasao ni Mr. Delizo ket mas inidentifikarna ti kinaasinnona iti lengguahe a pakairamanna ngem ti istado ti kinamakipagili wenno citizenshipna. Ilokano met, naragsakan ni Mr. Delizo a nakadiskubre a katugawna ti kapadana met laeng nga Ilokano.

Adda nakalemmeng a mensahe iti saan a pannakapromulgar dagiti lengguahe malaksid iti Filipino ken Ingles. Ti Filipino nga addan turay ket masansan nga ispiker iti Filipino a lengguahe wenno Ingles. Dagiti tattao nga addaan iti kabassitan a turay ken istatiur ket dagiti mannalon, dianitor, servidor, ken paradalus a di makaammo nga agsao iti Ingles; mabalin nga agsasaoda kadagiti napaumel a lengguahe. Ti lengguahe ti formal a komunikasion ket Ingles ket ti lengguahe dagiti agserservi kadakuada ket mabalin nga Ilokano, Balangao, wenno Bontok. Ngarud, ti lengguahe a masapul a masursuro tapno maaddaan iti turay ket ti lengguahe dagiti naturturay, ti lengguahe ti prestihio. Ti lengguahe a masapul a lipaten ket ti lengguahe dagiti ignoramus, dagiti illiterado, ti lengguahe ti istigma ken bain. Ket dayta a lengguahe ket mabalin a ti lengguahe iti inam!

Ti komunikasion iti kaunnaan a lengguahe (KL) ket panggepna nga agbalin a naimbugasan, autentiko, ken pertinente iti kasapulan ti adalan nga ubing; saan a di natural, saan a nakaro ti pannakakontrolna ken saan a dagdagullit, kas iti wagas a pannakaisuro ti Ingles. No ti KL ti mausar a medium ti instruksion, ti kontent ti kurikulum ti agbalin a fokus para iti lengguahe. Ti panagadal iti maikadua a lengguahe, Ingles, babaen kadagiti instruksional a material nga aggiddan a mangar-aramat iti dua a lengguahe ket agbalin nga insidental ken di is-isipen unay, kapada ti wagas a pannakasursuro iti KL. Mayaplikar ti pannakaigunamgunam iti panangawat iti Ingles ken ti pannakatagikua iti agamang ti vokabulario.

Naduktalan ni Cummins (1975, 1977) dagiti kognitivo a benefisio a mabalin a mapasamak no dagiti kasanayan iti maikadua a lengguahe ti ubing nga adalan ket agarup kapada dagiti kasanayanna iti KL. Ti panangusar iti KL ti ubing ket palakaenna ti pannakaalana kadagiti kasanayan iti panagbasa, lengguahe, numerasi, lohikal a panagpampanunot, ken kasanayan iti panagis-isip. No dagitoy a kasanayan ket maala iti KL, nadaras a maiyakar dagitoy iti maikadua a lengguahe.

Silulukat a saritaan ti maipapan iti kultura iti eskuelaan; nupay kasta, ti lengguahe dayta nga ispesifiko a kultura ket saan a masupsuportaran. Maisursuro dagiti kultura kadagiti lengguahe nga iprespreskibir ti Departamento ti Edukasion. Ti resultana, adda panagsina ti kultura ken lengguahe a saan koma a kasta. Ti kultura dagiti tao ket adda a naigamer iti lengguahe. Isu a masapul ti pannakaikabit iti kurikulum ti lengguahe tapno mapreservar ti kaduana a kultura. Ti panangkultivar iti KL iti eskualaan ket gagangay a padur-asenna dagiti nasional ken internasional a lengguahe ti prestihio.

Gapu ta ti KL, ti lengguahe ti ina, ti primario a vehikulo para iti pannakapadur-as ti anag ti ‘kinaasinno’ iti sosio-kultural a komunidad, ket no ti lengguahe ket mapaumel ken matay, adda banag iti kinaasinno a matay.

Lengguahe ken Kognision, Nainsabasabli ken Kritikal a Panagpampanunot

Adu dagiti iskolar, partikular dagiti edukador ken lingguist, ti agsursurat iti relasion ti lengguahe ken kognision. Kas pagarigan, imbaga ni Smith (1985) ti maipanggep iti no kasano a konkonseptualisaren ti tao ti lubongna, nga ar-aregluenna segun iti maysa a sistema. Ti ammotayo maipapan iti lubong, kunana, ket nailaga iti organisado ken konsistent nga internal a modelo iti lubong, a naipasdek kas resulta ti padas ken nainaraman iti lohikal a konektado a pakabuklan.

Ti konseptualisasion ti lubong ti maysa a tao ket mangrugi iti balay ken uray no mapanen iti eskuelaan, ti isipna ket addaanen iti pannakalabanglabang kadagiti konsepto a nasursurona iti aglawlaw ti pagtaengan. Iti biag a nataengan, dagiti padasna ket kankanayon nga nakareferensiada iti daytoy nasapa a modelona iti lubong, a nayebkas babaen iti KL.

Nayonna, kuna ni Smith a ti adda iti isiptayo ket ti “maysa a teoria no ania ti langa ti lubong,” ket daytoy a teoria ti pagibasaran iti amin a persepsion ken pannakaawat iti lubong. Dayta a teoria ket mangar-aramat iti pagtaengan ken iti lengguahe a kas punto ti referensia.

Ar-aramaten ni Davis (1999) ti termino nga ‘iskema’ iti panangiyaplikarna iti konsepto iti persepsion iti lengguahe. Bubbuklen ti iskema dagiti babassit a ladawan dagiti asosasion a formarentayo iti panunottayo no makangngegtayo wenno makabasatayo iti maysa a balikas wenno maysa a sentens. Kas pagarigan, adda iskema ti maysa a Balangao maipanggep iti kayo nga addaan iti puon a solido, sangsanga, bulbulong, sabsabong, ken bungbunga. Iti panangiyaplikar iti teoria ti iskema, siak, kas Balangao, ket diak maawatan no apay a dagiti ispiker iti Ingles ket awaganda ti niog a kayo idinto nga awanan daytoy ti solido a puon.

Padarasen ti lengguahe ti proseso ti panagpampanunot babaen ti panangkissayna iti rekisito ti insegida a panaglagip ken palugodanna ti pananglagip iti napalabas a perspektivo a padpadas. Ti implikasion daytoy ket ti lengguahe ket addaan iti mayoria a papel iti pananglagip ken afektaranna ti panagisayangkat kadagiti aramid a kognitivo iti kanito a matignay daytoy iti maysa a balikas, obheto, wenno tao.

Masursuro ti ubing ti asosasion ti lengguahe ken ti referensial a lubong babaen ti pannakiinteraksionna iti grupona, familiana, ken kabaddungalanna. Maysa pay, umuna a masursurona ti mangregular kadagiti instinct ken impulsesna manipud iti grupo a pakipulpulapolanna. Iti proseso ti sosialisasion, ti sistema ti panangted-pateg ti pakauna ti regulasion iti bukod a bagi ken panagkontrol iti biagna a nataengan. Isingsingasing dagiti sikolohista a ti lengguahe ket kasapulan iti panagdur-as iti panunot, ket gapu ta ti lengguahe ti mangiverbalisa iti konsepto nga imet-imettayo iti utektayo, di kadi ta ti KL ti masinunuo a pagidulinan iti sistema ti panangited-pateg nga agbanag a pagsagatan iti kritikal a panagpampanunot para kadagiti amin a sistema ti panangited-pateg a maiyam-ammo, partikular kadagiti maiyam-ammo iti sabali a pagsasao?

No akseptarentayo ti kinaagdadata ti maysa a banag a ti lengguahe ket addaan iti papel iti panagdur-as iti metakognision ken iti panagdur-as dagiti nangatngato a mental a function, rumbeng laeng nga akseptarentayo met ti maysa a banag nga iti laeng pannakasanay a nasayaat iti maysa a lengguahe a ti isip ket mabaelanna ti nangato a level, sabasabali ken kritikal a panagpampanunot, ken panangkontrol iti isip. Kasapulan ti nangato a level iti kompetens iti maikadua a lengguahe tapno maartapan wenno masandian ti kritikal ken nainsabasabali a kasanayan ti panagis-isip a napadur-as iti umuna a lengguahe iti kontexto ti taeng ken ti komunidad.

No ti KL ket mapaulimek ken matay kalpasan ti naunday a panagulimek, ania ti mabalin nga aramiden dagiti ispiker iti lengguahe tapno marangtayanda ti teoriada maipapan iti lubong ken dagiti kritikal ken sabasabali a kasanayanda iti panagpampanunot iti sabali a lengguahe? Paggaamotayo nga iti medisina, adu dagiti sistema ti panangsuporta iti biag tapno mamantener ti biag dagiti tao iti unos ti panagpapaimbagda manipud iti nakain-inaka a sakit. Ti saludsodko kadakayo ket daytoy: Adda kadi dagiti sistema ti panangsuportatayo iti biag a naisangrat kadagiti kritikal ken sabasabali a kasanayan iti panagpampanunot kadagiti ispiker dagiti lengguahetayo a napaumel ken matmatayen? Siak a mismo ket mamatiak nga adda ket ibagak kadakayo ti maipanggep iti maysa a posible a sistema iti maud-udi a parte daytoy a papel; maawagan daytoy iti First Language Component- Bridging Program wenno FLC-BP.

Ti Hardin ti Lengguahe: Panagplano iti Lengguahe

Nangusar ni Ofelia Garcia (1992) iti maysa a nabileg nga analohia tapno mailadawanna ti panagplano iti lengguahe. Ti analohia iti hardin ti lengguahe ket mangrugi iti idea a no agbiahetayo kadagiti pagpagilian ti lubong ket makitatayo kadagiti bengbengkag, kadagiti hardin iti isu met laeng nga isu a maysa a maris a sabong, nagkaron a naglaad ken makapulkok daytoy a lubong! No maysa laeng a maris ti sabong ti makita iti sibubukel a lubong, maysa nga awanan iti nainsabasabali a sukog, maris, ken kaatiddong, namak payen a makasennaay ken makapulkok daytoy a lubong.

Ti naimbag a gasattayo ket ti kaadda iti naruay a sabasabali a sabsabong iti intero a lubong, sabsabong iti amin a sukog, kolor, kaatiddog, textura, amin a possible a maris. Ti maysa a hardin a napno kadagiti nadumaduma a marismarisan a sabsabong ket padayagenna ti pintas ti hardin ken pabaknangenna ti visual ken estetiko a padastayo.

Ti isu met laeng nga argumento ket mabalin a mausar ti analohia ti hardin ti lengguahe iti lubong. No adda laeng maymaysa a lengguahe iti hardin, naal-alisto a taripatuen ken maneherin. No maymaysa laeng ti lengguahe nga adda iti lubong, anian a kinaawan pintas ken kinaawan interesantena no kuan. Nagasattayo ta iti Filipinas addaantayo iti hardin ti lengguahe nga addaan iti 162 a kita ken maris. Ti hardin ti lengguahe iti Filipinas ket mamagbalin iti pagilian a nabakbaknang, nain-interesante, ken namarmaris.

Nupay kasta, ti diversidad ti lengguahe ket mamagbalin iti lengguahe a di mairusuatrusuat. Adda dagiti sabsabong ken mulmula a naparpardas ti panagaduda. Dagiti hardin ti lengguahe ti Filipino ken Ingles ket isuda ti nadutdutokan isu a kasta unay ti panagwarasda. Ti Filipino ket kasta unayen ti panangpadisina iti Ilokano, ti linggua frangka iti Rehion 2 ken Administrative a Rehion ti Kordiliera. No hardin ti lengguahe ket mabaybay-an, maysa nga species ti sabong (Filipino) ti agdomina ket dagiti babassit a lengguahe dagiti IT (I-wak, Gaddang) ket di bumurong a mapukaw. Isu’t gapuna a dagitoy a lengguahe ket makasapul iti pannakataripo ken proteksion.

Ti nainrestriktuan a lingguistik a sirkunstansia a mangpanpanuynoy iti panagdomina dagiti dadduma a lengguahe ket rumbeng laeng a di mapalugodan ket naken a maaramid ti naannad a panagplano iti lengguahe. No kayat ti maysa a hardinero ti mangpartuat iti napintas a hardin, masapulna ti naannad a panagplano ken agtultuloy a panagtaripato ken proteksion. No dadduma, masapul ti panangaramat kadagiti radikal nga aksion tapno mapreservar ken maprotektaran ti hardin. Maysa kadagitoy nga aksion a maisingsingasing ket ti House Bill 3719 a natituluan iti “An Act Establishing a Multi-Lingual Education and Literacy Program” nga impila ni Kong. Magtanggol T. Gunigundo iti Valenzuela.

Ti panagkitakit iti panagplano para iti pannakamantenir ti lengguahe ken ti panagwarasna ket mangim-imbitar iti pannakatay ti lengguahe. Ti pannakapreservar ti multikolor a hardin ti lengguahe ket mangdawdawat iti optimismo kadagiti ispiker, optimismo a mangibagbaga a mabalinan a maaramid daytoy ket ti wagas ti panangsierto iti daytoy ket ti pannakidangadang kadagiti agar-aramid iti plano a gannuat tapno iti kasta ket dagiti lengguahe ket mailugarda iti kurikulum, uray no dagitoy ket mausarda laeng a kas rangrangtay tapno makaballasiw iti prestihio a lengguahe, Ingles ken Filipino. Masapul ti panagbalintayo nga optimistiko iti panagungar-manen a saan ketdi a mangnamnama iti pannakaperdi kas rinugianen ti aktitud a panangpaumel kadagitoy a lengguahe.

Ti observasion iti daytoy a pagilian iti panagaramat iti analohia ti sabong ket ti ‘diak makiramraman’ nga aktitud dagiti amin a maseknan. Masapul dagiti hardinero tapno agmula, agsibug, agabuno, ken agsandi kadagiti tukit dagiti nagduduma a lengguahe ti IT iti hardin ti lengguahe tapno masierto ti pannakapabaknang ti hardin ti lengguahe ti pagilian. Idinto ta adda dagiti hardinero (dagiti manursuro) a mangtartaripato iti hardin ti lengguahe, adda dagiti enhiniero ti ladawan ti nakaparsuaan (dagiti pulitiko, dagiti agar-aramid iti polisia) a mangplanplano ken mangkitkitikit iti pakabuklan a sukog ti hardin a lengguahe.

Masansan, ti panirigan maipanggep iti ladawan ti nakaparsuaan ti lengguahe ket ti mangtingiting iti hardin ti lengguahe a kas maysa laeng a parte ti nawadwada panangkontrol iti aglawlaw ti lengguahe. Ti dominante a grupo ti poder a mangdetdermina kadagiti sosio-ekonomiko ken kultural nga aglawlaw ket mabalinda a makita a ti lengguahe ket maysa laeng nga elemento ti pakabuklan a disensio ti ladawan ti nakaparsuaan.

Dagiti inhiniero ti lengguahe iti pagiliantayo ket mabalin a maseknanda laeng kadagiti mayoria a sabsabong a lengguahe, ken mabalin a maseknanda iti pannakaprotektar kadagitoy naisangsangayan a sabsabong a lengguahe a kas nangina ken saan a kasapulan, ket gandatda laeng ti pannakaistandardisar dagitoy a sabasabali a kita ti lengguahe.

Ti namnamak ket ti panagtungrarong dagiti enhiniero ti lengguahe a mangprotektar kadagitoy a lengguahe dagiti IT babaen ti panangiduronda iti pannakapadur-as dagitoy a kagiddan dagiti mayoria a sabsabong a lengguahe iti las-ud ti bilinggual nga edukasion. Dagiti enhiniero ti ladawan ti nakaparsuaan ket ikarigatanda ti mangmantenir kadagiti sabasabali a lengguahe ket ti kayatna a sawen daytoy ket dagiti paraplano iti lengguahe ket nasken ti panangtaripato ken panangilalada kadagiti sabali a lengguahe malaksid iti Filipino ken Ingles. Rumbeng laeng a dagitoy a lengguahe ket makaawat iti espesial nga istatus kadagiti rehion ti lugar-pusoda kas iti Ilokano iti Ilokandia, Ibaloi iti Benguet, ken Cebuano iti Cebu.

Ti Situasion ti Filipinas: Maysa nga Ababa a Kaso a Panagadal

Ti Filipinas ket maysa a nasayaat nga ehemplo ti nabaknang a diversidad ti lengguahe. Adda walo a mayoria a lengguahe a maus-usar iti 162 nga indihenoso a lengguahe a maus-usar a pagsasao iti pagilian, kas inlista ni Grimes; 9 kadagitoy a lengguahe ti us-usaren dagiti maysa a million weno ad-adu pay nga ispiker, 29 ti addaan iti di agkurkurang a 100 a ribu nga ispiker, ken 96 ti addaan iti di nakurkurang a 10 a ribu nga ispiker. Dagiti dua a lengguahek ket mairaman iti kategoria ti 96 nga us-usaren ti agarup 10 a ribu nga ispiker. (Quackenbush, 1998).

Iti papelna nga ‘Other Philippine Languages in the Third Millennium,’ inaramat ni Quackenbush ti klasifikasion ni Fergusson iti 5 a mayoria a tipo ti lengguahe: istandardisado, vernakular, pidgin, creoles, ken klasikal. Iti Filipinas, ti istandardisado ket ti Ingles ken Filipino, ti immun-una bilang nasional a lengguahe, ti naud-udi bilang internasional a lengguahe. Dagiti bukodko a lengguahe, Balangao ken Madukayong, ket klaro a klasifikado a vernakular.

Ti sistema nga edukasional ket agwerwerret iti bilinggual a polisia a mangar-aramat iti dua nga istandarisado a lengguahe, ti Filipino ken Ingles, kas media ti instruksion. Adda fundamental a suposision a ti agad-adal ket agbalin a nalaing kadagiti dua a lengguahe. Ipagpagarup dagiti manursuro a dagiti napardas a makasursuro ket nalalaing ket dagiti naginad a makasursuro ket addaanda iti mas limitado nga intelektual a kapasidad.

Ti naginad a pannakasursuro ket mabalin a maigapu iti kinakisang dagiti oportunidad tapno mapraktis dagiti aktividad ti panagsao, panagdengngeg, panagbasa, ken panagsurat iti kadagitoy dua a lengguahe gapu ta ti pagtaengan ken komunidad ket dida makabael a mangidiaya kadagiti ubbing nga adalan kadagitoy nga oportunidad kadagiti komunidad a pakaar-aramatan dagitoy a minoridad a lengguahe.

Ti polisia nga edukasional ket nangipabus-oy iti pannakaaramat kadagiti lengguahe malaksid iti Filipino ken Ingles a kas pangtulong a pamuspusan iti instruksion. Nupay kasta, dagiti nagduduma a rakrakurak a polisia ket nagar-aramatda kadagiti agsabasabali a termino para kadagiti lengguahe a mapalubosan a kas pangtulong a lengguahe. Sumagmamano kadagitoy a termino ket vernakular, rehional, lokal, ken ti kaudian, linggua frangka.

Idi 1999-2001, impalubos ti Departamento ti Edukasion (DepEd) babaen iti maysa a memorandum, ti pannakausar ti linggua frangka kadagiti umuna a grado ti pagadalan, nayon dagiti medium ti instruksion, Ingles ken Filipino. Depende no sinno ti agin-interpret iti memorandum, iti R-02, ti linggua frangka ket mabalin a maaramat. Dayta a memorandum ket nagservi laeng kadagidi a tawen. Saan unay a sierto no mabalin a mausar dagiti sabali pay a rehional wenno lokal a lengguahe iti area kas iti I-wak, Kalanguya, Itawis, ken Ivatan. Ti kuestion agingga ita ket no ania ti patingga ti pannakausar iti lokal a vernakular.

Gapu ta ti pannakasursuro ket natural a mapasaran dagiti ubbing babaen iti KL ken kultura, gandat ti mangitantandudo iti FLC-BP ti panangaramat iti daytoy nga oportunidad tapno masanay dagiti ubbing a makasursuro ken makapagrason. Mamatitayo a ti panangisuro iti dua a lengguahe a di ammo ti ubing ket paralisaenna ti panagdur-as ti kasanayanna iti panagpampanunot. Ti di panangikankano iti lengguahe ken kulturana ket mangrakrak iti sierto a rangtayna iti lubong ti pannakasursuro.

Ti Filipino, ti nasional a lengguahe, ti maikatlo a lengguahe kadagiti estudiante nga agsasao kadagiti vernakular a lengguahe. Ti maikadua a lengguahe ket ti linggua frangka ken ti maikapat ket ti Ingles. Ti naipreskribir a medium ti instruksion ket Filipino ken Ingles. Ti ideal a wagas ket ti panangaramat iti KL a kaduaen dagiti instruksional a material. Nupay kasta, iti kaawan dagiti libro iti KL, ti nasamay a sandi ket ti panangaramat iti linggua frangka a mabuyogan kadagiti instruksional a material a saan ketdi a panagusar iti Filipino ken Ingles. Manmano laeng kadagiti estudiante ti mabenefisiaran iti panagaramat iti maikatlo wenno maikapat a lengguahe a kas medium ti instruksion kadagiti umuna a tawen ti panagadal. Ngarud, nainsiriban para kadatayo ti mangbigbig a ti ubing ket nadaras a makasursuro laeng iti umuna a tawen ti eskuelaan no ti agdama a level ti ammo ken kasanayanna iti kaunnaan wenno linggua frangkana ket makonsiderar.

Ti pannakaisuro iti panagbasa ken panagsurat ket nagbalinen a topiko iti saan unay a nabayag, topiko a dakkel ti pakaseknanna kadatayo amin iti Filipinas, a pakairamanan ti Departmento ti Edukasion ken ti Commission on Higher Education. Maulit-ulit a maigunamgunam a ti edukasion a basiko ti wagas tapno maragpattayo ti edukasion nga addaan kalidad. Dagiti edukador a makipaggamgamulo iti tignayan para iti reforma a kurikular ket maamirisda a fundasional ti pannakaisuro ti efektivo a panagbasa tapno maragpattayo ti edukasion a dekalidad ken ti panagdur-as kadagiti mainaig a lugar ti pannakasursuro. Maseknan ti CHED iti pannakaprodius kadagiti manursuro a kompetent iti panagdeliverda iti ammo ken kasanayan kadagiti adalan. Ti pakaseknak ket ti banag a mabalin a ditay sangsanguen ti agdadata a kinapudno a dagiti estudiante ket di kaano man makadevelop iti nasayaat a komprehension ken kadagiti kritikal a kasanayan ti panagpanunot no isurotayo kadakua dagiti kasanayan a pangdekod kadagiti lengguahe a dida pay nasursuro.

Adda dagiti lingguist ken am-ammo nga edukador, kas iti pimmusayen a Dr. Bonifacio Sibayan ken Bro. Andrew Gonzalez, nga immanamong a ti KL, ti lengguahe ti ina, ket isu ti rumbeng a medium ti instruksion kadagiti umuna a tawen ti panagadal ti maysa nga ubbing; nupay kasta, adu dagiti serioso a problema kadaytoy ideal a senario. Ti dua kadagiti kangrunaan a problema ket finansial ken edukasion dagiti manursuro. Imposible ti panagisagana ken panagimaldit kadagiti instruksional a material para iti 162 a lengguahe. Nayonna, dagiti manursuro iti nasapa nga edukasion ket makasapul iti ispesial a panagsanay tapno agbalinda a manursuro iti lengguahe. Kasla nakaam-amak ken di malasatan dagiti pagel.

Kadakami a nakigamulon iti pannakadevelop ti FLC-BP, addaankami itan kadagiti sumagmamano a sungbat iti grass roots a level ken iti level a rehional. Ti addang ti grass roots level ket maipapan kadagiti manursuro nga agin-indeg kadagiti lokal a komunidad iti intero a Filipinas ken agsasao ken mangisursuro kadagiti ubbing nga agsasao kadagiti indihenoso a lengguahe, dagiti vernakular, e.g. Ifugao. Addaantayo itan kadagiti libro iti dua a mayor a lengguahe, Filipino ken Ilokano, ken dua nga indihenoso a lengguahe, Tuwali ken Ayangan para kadagiti preschool, kindergarten, ken grade I. Iti laksid ti kaadda dagitoy a libro, masapul pay laeng dagiti manursuro ti pananggutigot ken panangsuporta dagiti lokal nga administrador ken nangatngato a level ti personel ti DepEd tapno mausarda dagitoy.

Kongklusion ken Rekomendasion

Kas kongklusion, kayatko koma ti agsubli iti orihinal a topikok—ti Pannakapaumel Dagiti Indihenoso a Lengguahe Ket Mangrakrak iti Nainsababali a Panagpampanunot ken Namaris a Diversidad. Ania ti pakainaigan ti kaso ti panagadal iti Filipinas ken ti First Language Component-Bridging Program iti daytoy a topiko?

Mamatiak nga iti kadaklan a parte, dagiti indihenoso a tattao a, babaen kadagiti bukodda a kultura ken lengguahe ket mangbukbukel kadagiti nagkakappeng a grupo ket agregget met iti panagkakappeng ken panagkaykaysa iti dakdakkel nga iskala—iti uneg ti kadaklan a mayoria ti gimong, ti dominante a lengguahe ken kultura. Dagiti panggep ti development ti nasional a lengguahe, Filipino, ket ti pannakadevelop iti panagkaykaysa kadagiti amin nga umili. Ngem tapno maaramid a husto ti kastoy, nasken nga adda pannakabigbig a ti respeto ket kasapulan a maipakita para iti diversidad dagiti lengguahe ken kulturatayo, ken sumagmamano a pamuspusan ket maited iti pannakarangtay iti ammo ken kasanayan a maala kadagiti nasional ken internasional a lengguahe babaen iti kasanayan a maala kadagiti kaunnaan a lengguahe ken kultura.

Kayatko koma nga isingasing iti daytoy a grupo ti Nakem a ti FLC-BP ket maysa kadagiti wagas tapno maiyusuat ti kastoy. Kayatko koma nga isingasing a sumagmamano a parte ti programa ti mabalin nga agservi a kas modelo para iti sistema ti suporta ti biag para kadagiti ispiker dagiti matmatayen a lengguahe tapno ti etnik nga autentisidadda ken ti kasanayanda a kritikal ken pang-isip ket saan a matay kasakbayan ti pannakabigbig ken pannakayallatiw dagitoy.

Ti sirmatak kadagiti IT ket ti pannakatagikuatayo iti istatus ti maysa a diversifikado ngem napagkammayet a nasion a dagiti umilina ket addaan iti natan-ok nga orihinalidad, ken kinamanagpartuat gapu ta sinuportaran ken sinalvartayo dagiti indihenoso a lengguahetayo, ket iti kasta prineservartayo dagiti millennia nga ammo ken kasanayan nga inurnong dagiti ispiker kadagiti amin a lengguahetayo iti pagilian.

Dagiti Referensia

Acuña, Jasmin Espiritu (ed.). 1994. The Language Issue in Education. Congressional Oversight Committee on Education. Congress of the Republic of the Philippines, Manila and Quezon City.

1993. Towards A New Paradigm for Science and Mathematics Education: Integration of Cultural Heritage, Philippine Psychology and Filipino as Medium of Instruction. Curriculum Journal, Vol. No. 2 Education Forum.

Baguingan, Gloria D. 1999. First Language Component Bridging Program: A Breakthrough for Second Language Competency, Paper Presented at the 12^th World Congress of Applied Linguistics, AILA Tokyo, Published in CD-ROM, 2000.

1996. The First Language Component Bridging Program. Saint Louis Research Journal, Vol. XXVII, No. 1.

1986. The Larapun (Mass Killing) Incident and Its Impact on Madukayong Society. Saint Louis Research Journal, Vol. XVII, No. 2.

1977. Some Observation on Madukayong Phonemes. Saint Louis Research Journal, Vol. VIII, No. 3-4.

1983. On Ilokano Linguistic Interaction.Saint Louis Research Journal, Vol. XIV, No. 1-2.

Barnwell, Catherine. 1980. Introduction to Semantics and Translation. (SIL).

Baker, C. 1996 (1sy ed., 1993). Foundation of Bilingual Education. Cleveland, England: Multilingual Matters.

Bernardo, Allan B.D. with Sto. Domingo Mariano R. and Pena Edith Liane (eds). 1995. Cognitive Consequences of Literacy: Studies on Thinking in Five Filipino Communities.

Cummins, J. 1996. Negotiating Identities: Educating for Empowerment in a Diverse Society. Ontario, California Association for Bilingual Association.

Davis, Patricia M. 1991. Cognitive and Learning: A Review of the Literature with Reference to Ethnolinguistic Minorities. Summer Institute of Linguistics.

Davis, Patricia M. 1991. Lecture, “Towards a Model for Second Language Acquisition, Nueva Vizcaya State Institute of Technology Training.”

Davis, Patricia M. 1999. Indigenization of the Curriculum: First Language Bridging Programs-Why and How: Paper Presented at Baguio City Bilingual Education Symposium.

Dekker, Diane E. 1999. Leaving Home-My Language or Yours? Paper presented to the Centennial Congress on Bilingualism, Manila.

Dekker, Greg. 1999. Bridge Over Troubled Waters. Paper presented to the Centennial Congress on Bilingualism, Manila.

Elias and Ingram. Cultural Components of Reading. Singapore:

REIC.

Gonzalez, Andrew, FSC and Bonifacio P. Sibayan (eds.). 1997. Language Planning. Linguistic Society of the Philippines and Language Study Center, Philippine Normal College.

Grimes, Joseph E. 1972. Sociolinguistics: The Ethnography of Communications, U.S.A Halt, Phenehart and Winston, Inc.,

Hohulin, Lou E. 1993. The First Language Component Bridging Educational Program, Philippine Journal of Linguistics.

Hohulin, Richard. 1982. “A Quest for Dynamic Equivalence in Translation.” Ten Papers in Translation, Moss, Richard ed. SEAMEO Language Center, Singapore, No. 21.

Khoo, Maureen, Lee, June and Lim, Audrey. 1995. Literacy and Biliteracy in Asia: Problems and Issues in the Next Decade. National Book Development Council of Singapore and Society for Reading and Literacy (Singapore).

Larson, M.L. and Davis, P.M. (eds.). 1982. Bilingual Education: An Experience in Peruvian Amazonia. Washington, D.C. Center for Applied Linguistics and Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics.

Leech, Geoffrey. 1974. Semantics. Harmondsworth: Peguin Book, Ltd.

Leton, Donald A. Conditioning, Comprehension and Memory in Reading Development, Paper Presented at the Asian Conference on Reading. Manila, Philippines.

Megarry, Jacquetta, Nisbet, Stanley and Hoyle, Eric.1981. World Yearbook of Education of Education of 1981: Education of Minorities, London/Nichole Pub. Co., New York.

Miramontes, Ofelia B. et all. 1997. Restructuring Schools for Linguistic Diversity: Linking Decision Making to Effective Programs. Teachers College Press, Columbia University, New York and London.

Ople, Blas. May 8, 1994. Manila Bulletin: An Address to the Linguistics Society of the Philippines

Padilla, Carlos M. Congressman of the Lone District of Nueva Vizcaya. This statement was given in his address at 1996 Summer Open House of Instructional Materials, Graduate School, NVSIT, Bayombong, Nueva Vizcaya, Philippines.

Pacasio, Emy M. (ed). 1977. The Filipino Bilingual Studies on Philippine Bilingualism and Bilingual Education. Quezon City.

Quackenbush, Stephen J. 1998. “Other” Philippine Languages in the Third Millennium, Linguistic Society of the Philippines.

Reid, Lawrence A. 2008. “Who are the Indigenous? Origins and Transformation” Paper read at the 1^st International Conference on Cordillera Studies. UP, Baguio City.

Sibayan, Bonifacio P. 1994. Philippine Language Problems. Congressional Oversight Committee on Education. Congress of the Republic of the Philippines.

Smith, Frank 1985. A Metaphor for Literacy: Creating Worlds or Shunting Information? Literacy, Language and Learning: The Nature and Consequences of Reading and Writing. Cambridge: Cambridge University Press.

West, Ann. 1998. First Language Components In the World of Multilingualism: The Benefits of Bilingual Education, A global Perspective. Paper Presented at Innovation in Basic Education: The First Language Component Bridging Approach. Joint Seminar of DECS-Nueva Vizcaya and SIL.