INTRODUKSION ITI LIBRO, NAILANGITAN A GAMENG (Walter Baloaloa, TMI Global Press 2010)
ni Aurelio Solver Agcaoili
Iti pakasaritaan a literario a relihioso, adda dagiti tradision a nakapuon kadagiti meditasion ti tao iti relasionna iti Namarsuana.
Dagitoy a meditasion, kas koma ti nabileg a meditasion iti Qoheleth, nga iti maysa kadagiti mennamenna ni Reverendo Baloaloa ket dinakamatna nangnangruna ti kaadda ti panawen dagiti amin a bambanag, ket maysa a panangriing iti papel ti tao iti daytoy a dakdakkel a narativo ti kinaparsuana, ti relasionna iti mortal a biag, ken ti lugarna iti finitudo dagiti amin a gandat ken ambision, kasta met dagiti sirmatana numan pay dagitoy ket nagmaris a kas bullalayaw.
Adda panawen ti amin, kuna ti Qoheleth, nga isu met laeng ti maaw-awagan itan nga Eclesiastes.
Ket daytoy a panangipatigmaan—a nasamay met a leksion kadatayo tapno iti kasta ket maanagtayo ti kayat a sawen ti kaadda ti panaggibus dagiti amin a bambanag tapno iti dayta a panaggibus ket ti panangrugi manen, kas iti siklo ti biag a mangrugi iti pannakaipasngay sa agtunda iti isasaklang iti Dios, nga iti isasaklangtayo ket awit-awittayo ti maysa a namnama nga iti masungad nga aldaw, iti nairanta a panawen, ket mapasamak ti panagungartayo.
Iti panagbasbasak kadagitoy a mennamenna ti autor, malagipko ti naunday met a panawen a pannakisangsanggolko iti Namarsua, panawen a naibaut iti panagadal iti seminario, panawen kadagiti trabajo nga apostolado, ken panawen tapno analisaren no ania ti nakairantaak iti daytoy a biag.
Dagitoy a realidad ket dadakkel a saludsod a ti sungbat dagitoy ket klaro a maadaw kadagiti klarado a panangilawlawag ni Reverendo Baloaloa iti librona a Nailangitan a Gameng.
No iangkla ti diskurso ti libro iti dakdakkel a diskurso ti pakasaritaan ti literario a relihioso, agsublitayo kadagiti sinurat ni Juan dela Cruz, ni Theresa de Avila, ni Carlo Caretto, ni Thomas Merton, ken adu pay a relihioso a mannurat.
Kadagitoy a panagmennamenna, adda dagiti substativo a tema a sentral kadagitoy a sinurat.
Dagitoy a tema ket addaan kadagiti sentral a pangngarig a konseptual ken imahinativo, kas iti “cloud of unknowing”—ti ulep ti di pannakaammo—kadagiti sinurat ni Juan dela Cruz a mangipaspasimudaag ti kinali-ing ti biag ti tao, ti kina-li-ing ti ammona, ti pannakasapul nga agsanggir isuna iti misterioso nga ammo ti Namarsua.
Ken ni Theresa de Avila, ti panangipennek iti amin nga isip—ti panangisentro iti amin a biag iti Namarsua—daytoy ti bugas ti amin a kalat ti tao, ti kaibatogan ti amin a kinaasinnona, ti pakabuklan ti kinataona.
Kenni Theresa, masapul a paksiaten amin a banag a mangiwalin kadatayo iti panangtuntontayo iti dana nga agturong iti Namarsua.
Adu dagiti rason no apay a maiyaw-awantayo—kas iti pannakaiyaw-awantayo, no dadduma—uray no iti agmatuon, kas kuna dagiti adu nga Ilokano: maiyaw-awan iti agmatuon.
Adda rason kadaytoy a patigmaan: iti tropiko a lugar kas iti Ilocos, ken iti Hawaii a nakaisadsadan itan dagiti adu nga Ilokano, adda ti nakalawlawag nga init, nga, iti oras ti agmatuon, ket kalawagan iti amin a lawag.
Ngarud, awan rason a ti maysa a tao ket maiyaw-awan ta adda met ti lawag, ta makita ti dana, ta masierto ti papanan.
Ngem adda maysa a di nalawag: nga iti panangsurot iti dana, saan laeng a ti pisikal a lawag ti masapul no di ket ti lawag met nga adda iti panunot, ti lawag nga adda iti isip, ti lawag nga adda iti panunot.
Kas iti lawag nga adda iti puso.
Kas iti lawag nga adda iti barukong.
Kas iti lawag nga adda iti kararua.
Dagitoy a lawag ti masapul iti panangtunton iti naisangrat a dana nga agtunda iti maysa a biag a sinukog ken minarisan ti sursuro a ti laeng Sao ti Namarsua—ti Sagrado a Balikas ti Apo a Mannakabalin-Amin—ti makaited.
Iti maysa a vision—maysa a parparmata—sinaludsod ti Namarsua ken Tomas de Aquino no ania pay ti kayatna.
Kastoy ti insungbatna: Awanen, awanen, Apo, awanen, sika laengen ti kayatko.
Ammotayo a ni Tomas de Aquino ti maysa kadagiti higante nga intelektual iti pakasaritaan a medieval, ti maysa kadagiti sanggir ken teddek ti tradision a
Kristiano kadagidi a panawen.
Kayatna a sawen, naapit amin ni Tomas ti pammigbig.
Kayatna a sawen ket napasamak amin dagiti tinagtagainepna a masagpat iti adal, sursuro, ken ammo.
Ngem saan nga impagpannakkel daytoy ni Tomas iti Namarsuana ta ammona a no anian man ti naragpatna ket naragpatna daytoy babaen iti grasia ti Mannakabalin.
Kadagitoy a tradision a makitatayo met ti bugas ti kuna ti maysa pay a relihioso a mannurat: Saan a makaidna ti pusok, awanan daytoy iti talinaay ken talged, no daytoy ket saan a sika ti paginanaanna.
Iti kontemporario a tradision ti panangmennamenna ti pammati, napan ni Carlo Caretto iti disierto ti Sahara tapno sadiay, iti lengguahe ti ulimek ken panagmaymaysa, ket sadiay a denggenna, sadiay nga imudinganna, ti nabiag gapu ta makabiag, a Sao ti Dios.
Ken ken Thomas Merton, ni Carlo Caretto ket maysa met a nangato ti adalna—nagadal iti filosofia ket nagun-odna ti kangatuan nga aldaw.
Ngem iti maysa nga aldaw, natimudna ti awag—ti extraordinario nga awag ti Namarsua kenkuana tapno tallikudanna ti agdama a biag.
Ngarud, napan nagindeg iti disierto ti Sahara, kadagiti walangwalang a paset daytoy tapno sadiay ket agbalin a sapatero.
Ket iti nakisang ken napobre a biag iti disierto ket maimatanganna ti kaadda sadiay ti mangbitbitbit nga ima ti Apo a punganay dagiti amin a punganay ken tartaraudi dagiti amin a tartaraudi, ti Apo a pakabuklan dagiti amin a gandat, tagainep, im-impenen, an-anek-eken, pammateg, panagayat, pakabuklan dagiti amin a panagbirbirok iti kaipapanan, pakadagupan dagiti amin a panagkalkallautang ti kararua tapno iti kallautang, tapno iti walangwalang, sadiay, sadiay, iti walangwalang ti puso ken kararua, sadiay a makita ti rupa ti Namarsua, sadiay a matimud ti nakalimlimbong nga awagna kadatayo.
Kastoy met ti kapadasan ni Thomas Merton, nga iti rugina ket maysa met a profesor ti literatura.
Ngem iti baet dagiti amin a mortal a pammadayaw ken pammigbig ti gimong ken ti lubong, natimud ni Merton ti awag ti Namarsua, ti awag a sagrado, ti awag a binukel ti silensio, ti ulimek, ti panagmaymaysa, ti panagsolsolo a kadua ti makapunno a pannakikadua ti Namarsua.
Ket ti ulimek, dita, dita a naawatan ni Merton ti pakabuklan ti lengguahe ti Namarsua kenkuana: Umayka kaniak, umayka kaniak, ket iti ulimek addaak sadiay.
Kastoy ti gameng nga adda iti daytoy a libro a Nailangitan a Gameng.
Ti gameng ti pannakaamiris nga addatayo iti baet ti panawen ken purok, iti baet ti tiempo ken lugar, iti baet dagiti sanaang ken garakgak, iti baet ti bagi ken kararua.
Ti gameng ti pannakaamiris a saan laeng a ditoy a biag ti pakabuklan daytoy a biag.
Ti gameng ti pannakaammo, iti udina, a saan laeng a datayo ti umaw-awag iti Namarsua, a saan laeng a datayo ti mawaw, a saan laeng a datayo ti agur-uray a dumngeg kadagiti makabiag a Saona.
Nga adutayo nga umar-araraw.
Nga adutayo nga agur-uray.
Nga adutayo nga iti ulimek ket adda sadiay ti Apotayo a Namarsua, tapno iti dayta met laeng nga ulimek ket maited kadatayo ti pakabuklan ti Saona kadatayo.
Nga adutayo, kas ken ni Reverendo Baloaloa, kas kadagiti kas kenkuna, adutayo a mangpadpadas nga agimula kadagiti puspusotayo kadagiti nabiag a bukel ti pammati.
Nga adutayo a mamati nga iti panagrusing dagita a bukel ket ti maysamaysa a panagsampaga dagitoy—ken iti udina ket ti panagbungada tapno makaitedda iti baro a bukel tapno iti siklo ti panagmula ken panagapit ket maitukit ti bukel, santo agsaringit, santo rummuar iti daga tapno sarangtenna ti init, ti angin, ti tudo, ti bagyo.
Tapno tumibker daytoy.
Tapno makabukel kadagiti baro a bukel.
Tapno makaited kadagiti baro a bukel nga iti umno a panawen ket maitukit, santo maimula, santo agtubo, santo agsaringit, santo dumakkel nga agsampaga.
Nailangitan a Gameng: daytoy ti pakabuklan daytoy a libro nga umuna a produkto ti mennamenna ni Reverendo Baloaloa.
Maysa privilehio ti kaaddak iti umno a panawen ken lugar tapno maam-ammok daytoy a pastor ti arban.
Kunak a nairanrana ti panagam-ammomi.
Kunak a daytoy a pannakairanrana dagiti pasamak ket narigat nga ibuksilan no kasano ken apay.
Ngem kas kuna met ti Sagrado a Balikas, awan ti ‘no apay’ a di ammo ti Namarsua: nga amin a ‘sarita a mainaig iti apay’ ket ammona, nga ammona dagiti rason, nga ammona dagiti amin a gapu, nga iti imatangna ket dagitoy bambanag a narigattayo nga ibuksilan ket lohikal dagitoy iti imatang ti Namarsua.
Ngarud, maysa a darikmat ti grasia daytoy a panagkrus ti danami ken Reverendo Baloaloa, panagkrus iti dana a nagtunda iti daytoy a pananakabukel ti datonna kadatayo a Nailangitan a Gameng.
Introduksion: Nailangitan a Gameng
TI RELIHIOSO A PADAS KEN TI LENGGUAHE NGA ILOKANO
ITI EXILO KEN ITI DIASPORA: MAYSA A MEDITASION
ITI KONTEMPORARIO A KINAILOKANO
Aurelio Solver Agcaoili, PhD
Universidad ti Hawaii
Ti naunday a panagserbi ni Reverendo Walter T. Baloaloa iti komunidad dagiti migrante iti Maui—ti agarup uppat-a-pulo a tawen a pannakisangsanggolna iti Namarsua tapno iti kasta ket maiwaragawagna dagiti sagrado a balikas a mainaig iti pannakaisalakan ken iti kari nga agnanayon a biag—daytoy ti ultimo a testigo ti kinapudnona iti daytoy a nakaawaganna pagministruan iti biag.
Iti nabiit a pannakilangenlangenko ken Reverendo Baloaloa—pannakilangenlangen a nilimitaran ngem pinabaknang met laeng (a) ti naminsan pay laeng a panagkita a personal; (b) ti naruay a sinnungbat iti email; (c) dagiti iduldulinko a sursuratna kadatao iti panawen ti Paskua ken dadduma pay espesial nga okasion, ken (d) ti awag iti telefono—nakitak ti extraordinario a posibilidad dagiti rumrummuar a kolumna iti Fil-Am Observer a pagpapaayak ita a kas jefe ti editorial.
Asideg ti pusok kadagiti agpapaay iti Namarsua gapu iti personal a rason: Iti maysa a paset ti panagkabannuagko ket ti maysa met a tagainep a sapay ta maysaak kadagiti maawagan nga agserbi iti Namarsua.
Pinadasko a tinunton dayta nga awag babaen ti panagadalko iti seminario.
Ngem ammok idin, kalpasan ti naunday a panawen a panangisaganak iti bagik nga agbalin a misionero: a saan a para kaniak daytoy.
Kadagidi met a panawen, napigsa ti kidag kaniak ti panagsurat, sa ti panangisuro. Saan a dagitoy ti aramidko iti seminario no di ket ti panagtaming kadagiti masaksakit.
Klaro ti maysa a realisasion para kaniak: Agpada a namaris ti lubong a pagin-indegak no makasuratak idi ken no addaak iti sango dagiti adalan tapno iburayko ti ammok. Dayta ti namkuatak a nagdesision a din agtuloy iti panagministro.
Iti ipapanawko iti seminario, dita met a naluktan ti sabali pay a ridaw ti sabali a panagministro—a panagpaay ti kayatna a sawen—iti nagan ti Namarsua.
Nagbalinak a formador iti seminario, ti kaunnaan a formador a laiko a kaduak dagiti papadi tapno iti kasta ket matulongan dagiti papadi iti panangformarda kadagiti seminarista babaen iti perspektivo ti laiko a kas kaniak. Kasta met a dayta ti nangrugian ti naunday a panawen a panagpaayko a kas manursuro iti seminario—panangisuro nga iti udina ket saan laeng a maysa a seminario ti nagpaayak no di ket uppat.
Kadagitoy a padas a nagsakdoak iti adu nga adal ti pammati—ad-adal a saan laeng nga iti libro a makita no di ket iti nabaknang a padas dagiti kapada nga agdaldaliasat iti nagan ti pammati.
Dagitoy met laeng a padas ti nakasursuruak a mangbigbig iti enerhia nga adda kadagiti sabali, enerhia a nailatang iti pannakapasantak iti nain-espirituan a biag, maysa a biag a di naisina iti karit ti aginaldaw a panagbiag.
Daytoy nga enerhia ti nakitak kadagiti sinurat ni Reverendo Baloaloa.
Iti umuna unay a panagkitami idiay Maui—nakakaskasdaaw nga umuna a panagkita, kunak koma—nariknak ti enerhia nga adda kenkuana, enerhia nga agliplipias, enerhia a masapul a maiburay iti sabali, enerhia a makaited iti enerhia iti sabali la ket ta dagiti umawat ket addaanda iti managyaman a puso ken nakalukat a kararua.
Daytoy ti nangiruanganak iti idea nga ilibro ni Reverendo Baloaloa dagiti artikulona.
Adda maysa nga espesial a privilehio nga adda kaniak, privilehio a mainaig kadagitoy a sinurat ni Reverendo Baloaloa: ti privilehio nga extraordinario nga adda iti maysa nga editor, maysa a privilehio a mabalin nga iladawan babaen iti panagengkuentro ti dua a lubong dagiti kapampanunotan ken isip: dagiti pampanunot ken isip ti mannurat ken dagiti pampanunot ken isip ti editor.
Makunatayo nga iti daytoy nga engkuentro, adda met dua a lubong nga ageng-engkuentro: ti lubong ti mannurat, a maysa a privilehiado a lubong, ken ti lubong ti editor, a masapul a kariten a kankanayon ti lubongna tapno masirpat ken makita ti lubong ti mannurat.
Espesial daytoy nga engkuentro para kaniak.
Umuna, masursurotak ti inspirado a kalat dagiti sinurat ni Rerendo Baloaloa gapu iti personal a padasko iti seminario a nagadalak. Kasla dumdumngegak a kankanayon kadagiti makagutigot a sermon dagiti papadi iti seminario wenno kadagiti simbaan a pakaisar-ongak no kasta idi nga agbirbirokak iti lugar a mabalin a makatungtongko ti Namarsua.
Maikadua, saan a narigat a lansaden dagiti “adalem a balikas” ni Reverendo Baloaloa ta addaan dagitoy iti klarado a direksion ken kayulugan, a kaaduanna ket naadaw kadagiti babasaen iti Baro ken Daan a Tulag, ken kasta met a naadaw kadagiti tinawenen a padasna a kas ministro ti Namarsua.
Daytoy nagtibnok a ramen dagiti sinuratna ti nangpadaeg kadagiti linaon dagitoy a mennamenna tapno iti daytoy a kinadaeg ket ti pannakaitag-ay ti isip para kadagiti nainsagraduan a pampanunot iti nain-espirituan a panagbiag.
Ti Relihioso a Padas ken ti Lengguahe nga Ilokano
Iti nakasurat a kolonial a pakasaritaan dagiti mennamenna iti relihioso a padas dagiti Ilokano ket mabalin a mairamut iti Doctrina Cristiana, umuna idi 1620, sa nasunotan, iti isu met laeng a katekismo, iti sumaruno a version daytoy idi 1621.
Madakamat ti panangiladawan a “kolonial a pakasaritaan” gapu ta agsipud ita, awan pay ti sistematiko a panagadal maipapan iti literario a pakasaritaan dagiti Ilokano kasakbayan ti historia a manipud iti kolonial nga okupasion dagiti Espaniol a nangrugi idiay Ilocos idi 1572.
Sipud kadagitoy a siglo, numan pay nabaknang ti oral a mennamenna dagiti Ilokano maipapan iti relihioso a padasda, nakisang dagiti apit iti naisurat a literatura a relihioso.
Nasurok nga uppat a gasut a tawen—ket no iraman ti kolonial a presensia dagiti Amerikano kalpasan ti ipapanaw dagiti Espaniol idi 1896 iti Filipinas kalpasan a mafirmaan ti Tratado ti Paris, gasutgasut a tawen ti kaawan lagiptayo kadagitoy relihioso a padas.
Adda dua a gapu:
Umuna, awan agsursurat, laiko man wenno dagiti ministro. No adda naisurat, naisurat kadagiti lengguahe a di met us-usaren dagiti Ilokano.
Maikadua, adda kitakit dagiti makabael nga agsurat nga agsurat iti mennamennada nga aramatda ti lengguahe dagiti arbanda.
Konektado dagitoy a rason ket kas iti kawar dagitoy a komplikado.
Ti di-akulturado a panagipapan iti pammati, panagipapan nga esensial ditoy ti papel ti lengguahe nga us-usaren dagiti arban iti panangiwaragawag iti Naimbag Damag—ti Sagrado a Balikas ti Namarsua—ket maysa kadagiti di mailibak a ramut dagitoy komplikado a situasion a nagbunga iti panagbaybay-a dagiti mannurat nga Ilokano a mangisurat kadagitoy nabaknang ken makabiag a mennamennada maipapan iti relihioso a padas.
Ditoy a makita ti importansia daytoy a libro ni Reverendo Baloaloa—ti historikal a kontexto daytoy tapno iti kasta ket maikur-it, iti permanente a wagas, dagiti kapampanunotan dagiti Ilokano maipapan iti kina-Kristianoda.
Awan libro a kastoy—ti koleksion dagiti mennamenna—nga ammok a naipablaak iti Hawaii ken iti Estados Unidos numan pay adda dagiti panagpadas a kakastoy iti wagas a di antolohia.
Iti kasta, daytoy ti kaunnaan nga aramid nga addaan iti kastoy a forma.
Ilokano iti Exilo ken Diaspora
Iti padas dagiti Ilokano nga immay ditoy Hawaii—iti padasna nga aglaylayag iti dua a pagsasao, dua a pagsasao a mangmangted iti paripirip iti dua met laeng a lubong—importante ti kritikal a panagmennamenna iti nakaiyanakan a pagsasao dagiti imigrante. Importante ti Ingles iti sibiko a paset ti panagbiagda; kasta met nga importante ti Ilokano iti paset ti panagbiagda a nakabubon iti puso, isip, ken kararua.
Babaen daytoy a balabala ti panagilibro, doble a maiparipirip ti importansia dagitoy a mennamenna:
Umuna, imbitarannatayo dagitoy a kapampanunotan tapno iti kasta ket maitag-aytayo ti isiptayo iti nainlangitan a realidad.
Maikadua, daytoy nga imbitasion ket saan nga agbanag nga estranghero gapu ta naibalikas—naisawang mismo—iti lengguahe a maawatan dagiti naimbitaran iti funsion ti Sagrado a Balikas ti Namarsua.
Kayatna a sawen, daytoy a panangbigbig iti lengguahe dagiti imigrante a kameng iti arban iti simbaan nga adda iti panangudir ni Reverendo Baloaloa ket maysa a panangited iti respeto iti fundamental a karbengan dagiti imigrante iti lengguahe ken kulturada, lengguahe ken kultura nga inikkan met ti importansia ni Jesus Cristo babaen ti panagsaksina mismo ken babaen iti dina panangiwaksi iti kultura a nakaiyanakanna.
Ti Namarsua ket Namarsua iti kontexto ti historia—iti balabala mismo ti pakasaritaan ti tao.
Ti Namarsua ket Namarsua iti ikub ti tiempo ken lugar ti tao—ikub a mangiparparipirip iti papel iti lengguahe ken kannawidan.
Ngarud, daytoy a panagsubli dagitoy a mennamenna iti lengguahe dagiti Ilokano ket wagas ti kinapudno a mangbigbigbig iti partikularidad ti padas dagiti Ilokano iti Hawaii—ket iti Estados Unidos, dagiti Ilokano nga exilo, dagiti Ilokano iti diaspora: dagiti Ilokano nga uray pimmanawda iti Ilocos ket kanayonda met agsubsubli iti naimeng ken natalged a taeng ti lengguaheda nga Ilokano.
Meditasion iti Kontemporario a Kinailokano iti Hawaii
Uray no saan nga intension ni Reverendo Baloaloa daytoy, dagitoy a mennamenna ket meditasion met iti kasasaad ni Ilokano a kas imigrante, Ilokano a kas siudadano iti Amerika, ken ni Ilokano a mangidekdeklara iti pammatina iti Namarsua a nangparsua kadagiti amin a lengguahe ken amin a kultura.
Babaen kadagitoy a mennamenna, mabalinan ni Ilokano a sirpaten, nga asintaduen—manen ken manen—ti pammatina iti lente ti lengguahena.
Mabalinna a sirigen a napnuan ayat ken pannakaawat nga iti panagtalawatawna, nga iti iyaadayona iti nakayanakanna nga ili, nga iti panagkalkallautangna, masinununuona a dagitoy a padas ti panagbanniagana ket pangngarig met iti padasna a panagbanniaga iti pammati, ti padasna a kas peregrino iti naikari a biag nga agnanayon.
Daytoy nga addang ti libro—nga addang met ti autor—ket addang a nalawag a panangaramid iti dana, maysa a dana a maaramid laeng babaen iti panangaramid iti umuna unay nga askaw.
Gapu ta umuna nga askaw daytoy, pundo ngarud a maysa daytoy nga aramid a panagbusat.
Iti kasta, maysa ngarud daytoy a panagbukat kadagiti manamnama nga adu pay a kaingin, adu pay a kinelleng, adu pay a desdes iti nagan ti pammati ti mawaknitan, maisagana, madalusan, mabusatan.
Introduksion iti libro a Nailangitan a Gameng, Reverendo Walter T. Baloaloa, TMI Global Press, 2010
ITI EXILO KEN ITI DIASPORA: MAYSA A MEDITASION
ITI KONTEMPORARIO A KINAILOKANO
Aurelio Solver Agcaoili, PhD
Universidad ti Hawaii
Ti naunday a panagserbi ni Reverendo Walter T. Baloaloa iti komunidad dagiti migrante iti Maui—ti agarup uppat-a-pulo a tawen a pannakisangsanggolna iti Namarsua tapno iti kasta ket maiwaragawagna dagiti sagrado a balikas a mainaig iti pannakaisalakan ken iti kari nga agnanayon a biag—daytoy ti ultimo a testigo ti kinapudnona iti daytoy a nakaawaganna pagministruan iti biag.
Iti nabiit a pannakilangenlangenko ken Reverendo Baloaloa—pannakilangenlangen a nilimitaran ngem pinabaknang met laeng (a) ti naminsan pay laeng a panagkita a personal; (b) ti naruay a sinnungbat iti email; (c) dagiti iduldulinko a sursuratna kadatao iti panawen ti Paskua ken dadduma pay espesial nga okasion, ken (d) ti awag iti telefono—nakitak ti extraordinario a posibilidad dagiti rumrummuar a kolumna iti Fil-Am Observer a pagpapaayak ita a kas jefe ti editorial.
Asideg ti pusok kadagiti agpapaay iti Namarsua gapu iti personal a rason: Iti maysa a paset ti panagkabannuagko ket ti maysa met a tagainep a sapay ta maysaak kadagiti maawagan nga agserbi iti Namarsua.
Pinadasko a tinunton dayta nga awag babaen ti panagadalko iti seminario.
Ngem ammok idin, kalpasan ti naunday a panawen a panangisaganak iti bagik nga agbalin a misionero: a saan a para kaniak daytoy.
Kadagidi met a panawen, napigsa ti kidag kaniak ti panagsurat, sa ti panangisuro. Saan a dagitoy ti aramidko iti seminario no di ket ti panagtaming kadagiti masaksakit.
Klaro ti maysa a realisasion para kaniak: Agpada a namaris ti lubong a pagin-indegak no makasuratak idi ken no addaak iti sango dagiti adalan tapno iburayko ti ammok. Dayta ti namkuatak a nagdesision a din agtuloy iti panagministro.
Iti ipapanawko iti seminario, dita met a naluktan ti sabali pay a ridaw ti sabali a panagministro—a panagpaay ti kayatna a sawen—iti nagan ti Namarsua.
Nagbalinak a formador iti seminario, ti kaunnaan a formador a laiko a kaduak dagiti papadi tapno iti kasta ket matulongan dagiti papadi iti panangformarda kadagiti seminarista babaen iti perspektivo ti laiko a kas kaniak. Kasta met a dayta ti nangrugian ti naunday a panawen a panagpaayko a kas manursuro iti seminario—panangisuro nga iti udina ket saan laeng a maysa a seminario ti nagpaayak no di ket uppat.
Kadagitoy a padas a nagsakdoak iti adu nga adal ti pammati—ad-adal a saan laeng nga iti libro a makita no di ket iti nabaknang a padas dagiti kapada nga agdaldaliasat iti nagan ti pammati.
Dagitoy met laeng a padas ti nakasursuruak a mangbigbig iti enerhia nga adda kadagiti sabali, enerhia a nailatang iti pannakapasantak iti nain-espirituan a biag, maysa a biag a di naisina iti karit ti aginaldaw a panagbiag.
Daytoy nga enerhia ti nakitak kadagiti sinurat ni Reverendo Baloaloa.
Iti umuna unay a panagkitami idiay Maui—nakakaskasdaaw nga umuna a panagkita, kunak koma—nariknak ti enerhia nga adda kenkuana, enerhia nga agliplipias, enerhia a masapul a maiburay iti sabali, enerhia a makaited iti enerhia iti sabali la ket ta dagiti umawat ket addaanda iti managyaman a puso ken nakalukat a kararua.
Daytoy ti nangiruanganak iti idea nga ilibro ni Reverendo Baloaloa dagiti artikulona.
Adda maysa nga espesial a privilehio nga adda kaniak, privilehio a mainaig kadagitoy a sinurat ni Reverendo Baloaloa: ti privilehio nga extraordinario nga adda iti maysa nga editor, maysa a privilehio a mabalin nga iladawan babaen iti panagengkuentro ti dua a lubong dagiti kapampanunotan ken isip: dagiti pampanunot ken isip ti mannurat ken dagiti pampanunot ken isip ti editor.
Makunatayo nga iti daytoy nga engkuentro, adda met dua a lubong nga ageng-engkuentro: ti lubong ti mannurat, a maysa a privilehiado a lubong, ken ti lubong ti editor, a masapul a kariten a kankanayon ti lubongna tapno masirpat ken makita ti lubong ti mannurat.
Espesial daytoy nga engkuentro para kaniak.
Umuna, masursurotak ti inspirado a kalat dagiti sinurat ni Rerendo Baloaloa gapu iti personal a padasko iti seminario a nagadalak. Kasla dumdumngegak a kankanayon kadagiti makagutigot a sermon dagiti papadi iti seminario wenno kadagiti simbaan a pakaisar-ongak no kasta idi nga agbirbirokak iti lugar a mabalin a makatungtongko ti Namarsua.
Maikadua, saan a narigat a lansaden dagiti “adalem a balikas” ni Reverendo Baloaloa ta addaan dagitoy iti klarado a direksion ken kayulugan, a kaaduanna ket naadaw kadagiti babasaen iti Baro ken Daan a Tulag, ken kasta met a naadaw kadagiti tinawenen a padasna a kas ministro ti Namarsua.
Daytoy nagtibnok a ramen dagiti sinuratna ti nangpadaeg kadagiti linaon dagitoy a mennamenna tapno iti daytoy a kinadaeg ket ti pannakaitag-ay ti isip para kadagiti nainsagraduan a pampanunot iti nain-espirituan a panagbiag.
Ti Relihioso a Padas ken ti Lengguahe nga Ilokano
Iti nakasurat a kolonial a pakasaritaan dagiti mennamenna iti relihioso a padas dagiti Ilokano ket mabalin a mairamut iti Doctrina Cristiana, umuna idi 1620, sa nasunotan, iti isu met laeng a katekismo, iti sumaruno a version daytoy idi 1621.
Madakamat ti panangiladawan a “kolonial a pakasaritaan” gapu ta agsipud ita, awan pay ti sistematiko a panagadal maipapan iti literario a pakasaritaan dagiti Ilokano kasakbayan ti historia a manipud iti kolonial nga okupasion dagiti Espaniol a nangrugi idiay Ilocos idi 1572.
Sipud kadagitoy a siglo, numan pay nabaknang ti oral a mennamenna dagiti Ilokano maipapan iti relihioso a padasda, nakisang dagiti apit iti naisurat a literatura a relihioso.
Nasurok nga uppat a gasut a tawen—ket no iraman ti kolonial a presensia dagiti Amerikano kalpasan ti ipapanaw dagiti Espaniol idi 1896 iti Filipinas kalpasan a mafirmaan ti Tratado ti Paris, gasutgasut a tawen ti kaawan lagiptayo kadagitoy relihioso a padas.
Adda dua a gapu:
Umuna, awan agsursurat, laiko man wenno dagiti ministro. No adda naisurat, naisurat kadagiti lengguahe a di met us-usaren dagiti Ilokano.
Maikadua, adda kitakit dagiti makabael nga agsurat nga agsurat iti mennamennada nga aramatda ti lengguahe dagiti arbanda.
Konektado dagitoy a rason ket kas iti kawar dagitoy a komplikado.
Ti di-akulturado a panagipapan iti pammati, panagipapan nga esensial ditoy ti papel ti lengguahe nga us-usaren dagiti arban iti panangiwaragawag iti Naimbag Damag—ti Sagrado a Balikas ti Namarsua—ket maysa kadagiti di mailibak a ramut dagitoy komplikado a situasion a nagbunga iti panagbaybay-a dagiti mannurat nga Ilokano a mangisurat kadagitoy nabaknang ken makabiag a mennamennada maipapan iti relihioso a padas.
Ditoy a makita ti importansia daytoy a libro ni Reverendo Baloaloa—ti historikal a kontexto daytoy tapno iti kasta ket maikur-it, iti permanente a wagas, dagiti kapampanunotan dagiti Ilokano maipapan iti kina-Kristianoda.
Awan libro a kastoy—ti koleksion dagiti mennamenna—nga ammok a naipablaak iti Hawaii ken iti Estados Unidos numan pay adda dagiti panagpadas a kakastoy iti wagas a di antolohia.
Iti kasta, daytoy ti kaunnaan nga aramid nga addaan iti kastoy a forma.
Ilokano iti Exilo ken Diaspora
Iti padas dagiti Ilokano nga immay ditoy Hawaii—iti padasna nga aglaylayag iti dua a pagsasao, dua a pagsasao a mangmangted iti paripirip iti dua met laeng a lubong—importante ti kritikal a panagmennamenna iti nakaiyanakan a pagsasao dagiti imigrante. Importante ti Ingles iti sibiko a paset ti panagbiagda; kasta met nga importante ti Ilokano iti paset ti panagbiagda a nakabubon iti puso, isip, ken kararua.
Babaen daytoy a balabala ti panagilibro, doble a maiparipirip ti importansia dagitoy a mennamenna:
Umuna, imbitarannatayo dagitoy a kapampanunotan tapno iti kasta ket maitag-aytayo ti isiptayo iti nainlangitan a realidad.
Maikadua, daytoy nga imbitasion ket saan nga agbanag nga estranghero gapu ta naibalikas—naisawang mismo—iti lengguahe a maawatan dagiti naimbitaran iti funsion ti Sagrado a Balikas ti Namarsua.
Kayatna a sawen, daytoy a panangbigbig iti lengguahe dagiti imigrante a kameng iti arban iti simbaan nga adda iti panangudir ni Reverendo Baloaloa ket maysa a panangited iti respeto iti fundamental a karbengan dagiti imigrante iti lengguahe ken kulturada, lengguahe ken kultura nga inikkan met ti importansia ni Jesus Cristo babaen ti panagsaksina mismo ken babaen iti dina panangiwaksi iti kultura a nakaiyanakanna.
Ti Namarsua ket Namarsua iti kontexto ti historia—iti balabala mismo ti pakasaritaan ti tao.
Ti Namarsua ket Namarsua iti ikub ti tiempo ken lugar ti tao—ikub a mangiparparipirip iti papel iti lengguahe ken kannawidan.
Ngarud, daytoy a panagsubli dagitoy a mennamenna iti lengguahe dagiti Ilokano ket wagas ti kinapudno a mangbigbigbig iti partikularidad ti padas dagiti Ilokano iti Hawaii—ket iti Estados Unidos, dagiti Ilokano nga exilo, dagiti Ilokano iti diaspora: dagiti Ilokano nga uray pimmanawda iti Ilocos ket kanayonda met agsubsubli iti naimeng ken natalged a taeng ti lengguaheda nga Ilokano.
Meditasion iti Kontemporario a Kinailokano iti Hawaii
Uray no saan nga intension ni Reverendo Baloaloa daytoy, dagitoy a mennamenna ket meditasion met iti kasasaad ni Ilokano a kas imigrante, Ilokano a kas siudadano iti Amerika, ken ni Ilokano a mangidekdeklara iti pammatina iti Namarsua a nangparsua kadagiti amin a lengguahe ken amin a kultura.
Babaen kadagitoy a mennamenna, mabalinan ni Ilokano a sirpaten, nga asintaduen—manen ken manen—ti pammatina iti lente ti lengguahena.
Mabalinna a sirigen a napnuan ayat ken pannakaawat nga iti panagtalawatawna, nga iti iyaadayona iti nakayanakanna nga ili, nga iti panagkalkallautangna, masinununuona a dagitoy a padas ti panagbanniagana ket pangngarig met iti padasna a panagbanniaga iti pammati, ti padasna a kas peregrino iti naikari a biag nga agnanayon.
Daytoy nga addang ti libro—nga addang met ti autor—ket addang a nalawag a panangaramid iti dana, maysa a dana a maaramid laeng babaen iti panangaramid iti umuna unay nga askaw.
Gapu ta umuna nga askaw daytoy, pundo ngarud a maysa daytoy nga aramid a panagbusat.
Iti kasta, maysa ngarud daytoy a panagbukat kadagiti manamnama nga adu pay a kaingin, adu pay a kinelleng, adu pay a desdes iti nagan ti pammati ti mawaknitan, maisagana, madalusan, mabusatan.
Introduksion iti libro a Nailangitan a Gameng, Reverendo Walter T. Baloaloa, TMI Global Press, 2010
Subscribe to:
Posts (Atom)