Sarsaraaw
iti rusok nga iti kaltaang
agkurri nga agsaraaw.
Iti sardam ti rugi ti ritual
pammespes, iti kanito ti pul-oy
a malaes a kadagiti sabangan
ket amin a pananggulib
ti ili kas iti sagut ti baybay
a kadagiti allon ken après
ket kinabuklis. Saan kadagitoy nga ili
ti bendito nga apros ti alikuno
nga iti aginaldaw a sarita
dagiti dadaulo ket ti salakan
iti manglimlimo a diskurso.
Demokrasia kano iti kada subo,
kada tilmon, kada panangnanam
iti ipauneg a tagainep kadagiti buslon
nga iti panagbisin ket ti ladawan
kimsial a malukong.
Wenno latok a di makuti.
Iti ilin-ili ket kastoy met laeng
a buya, awan duma kadagiti ik-iking
ti biag nga agtabtabugga.
Agbugsot amin nga agbugsot
malaksit dagiti ukom ti dukot,
wenno soldado dagiti buteng
wenno senador dagiti ganggantil
wenno dagiti diputado dagiti amin
a klase ti pannibrong, manipud
darepdep agingga iti panaguttog!
Ita ket ti aramid a pangep-ep
iti bisin, ti panangdengngep
iti rusok iti debote a darang
nga iti barangabang dagiti unget
ket ti main-inaw a dangadang!
Iridis ti bote iti rusok
sa ikombiene ti pananglipit
amin a dagensen ti din magadullit
a pannakapnek.
Febrero 18, 2012
Honolulu, HI
Aredak
Inauna amin a panangbisibis
Barat’ barukong ti ili nga iti naliday a kannag
Ket maminribu a mapasag
Santo kadagiti unget, iti pammati
Kas iti panagayat, ket ti panagungar
Nga iti lisay ket ti soltero a tig-ab.
Daytoy ket iti ili: aredak kadagiti
Di manumeruan a kalgaw
Wenno panagbisin. Wenno panaggawat
Tapno kadagiti inurit ket ti namnama
Nga iti rubuat dagiti mula a maitukit
Ket ti manigsiguro a panaganani iti ragsak.
Siglo dagiti tawen, kas ti lamiis
Daytoy umuna a tudo kadagiti rebelde a sellang
Tapno ditoy, kadagiti alikuno ti danum-langit
Ket ti selula ti revolusion nga iti riwriw
A panagidaton iti agmatuon
Ket ti riwriw met a panagaklon.
Febrero 16, 2012/
Honolulu
Selda Onse
Agur-uray ti kuadrado nga espasio
Ti pawaywaymi kenka nga aldaw.
Basol man wenno saan ti nagan ti darikmat
A kadakam ket impaidam, itan ket
Bukodam dagiti uppat a suli dagiti balikas
A kadakam ket minemmem, rinabsut
Kadagiti bibig dagiti ubbing ti lamlammiong
Tapno kadagiti bilog ti tagainep
Ket ti arinebneb
A demokrasia ti mannanakaw.
Adu a kari.
Adu a pammatalged ti matay.
Adu a patibong ti aglusdoy
Tapno iti krimen kadagiti mannibrong nga isem
Ket ti sabidong a sagut ti mapaay.
Tinagikukuam amin a matagikua:
Tapok, tirania, dagiti arestado nga anges.
Kukuam amin a matagikua:
Lupot iti bagi nga ulbod, kas ti kararag
Kadagiti tumeng a nakasursuro
Nga agparintuod, ket iti ginget dagiti isusuko
Ket ti deklarasion a ti ili ket balud
Dagiti benditado nga am-amangaw
Dagiti obispo, padi, pulis, pulitiko
Ken ti kansion ti koro a mabayadan.
Madagdagullit ti pammakawanmi kenka.
Ngem dimo pinakawan dagiti pammigatmi.
Madagdagullit ti pammakawanmi kenka.
Ngem dimo pinakawan dagiti pangngaldawmi.
Madagdagullit ti pammakawanmi kenka.
Ngem dimo pinakawan dagiti pangrabiimi.
Ta sika, kas idi punganay, sika ti pagapuan
Dagiti amin a tig-ab nga iti karabukob
Ket di met makalasat. Agbugsot dagitoy kas
Kadagiti amin a pammaidam
Kas kadagiti maudi a rayray ti mangrabrabii a bituen
A tinagikuam, impempen kadagiti baul
Tapno kadagiti sardam ti utangem a sipnget
Ket bilangbilangem kas pakaragsakam.
Idinto a dakami, iti sulinek dagiti tagainepmi
Ket ti namnama iti kakaisuna a makan nga itan
Ket sinandiam iti kararag, pammati, allilaw.
Kadagiti uppat a suli ti panawen, dita
A riknaem ti panagbisim, iti balikas
Kas iti diminto ited a wayawayam.
Kadagiti rabii ti panagmaymaysa,
Padasem ti makidanggay kadagiti agpuypuyat
A kanito tapno ti anghel a kasisigud
Ket dinaka inggaan, kas iti aliwit matallikudam
A masakbayan.
Dis 1, 2011
Hon, HI
Panagpaburek iti Dara
agaludoyka nga umisem
tapno amin a saiddek
ket iti ungot
nga ipaitalimeng.
Sadiay, iti lukong daytoy,
sadiay a bilangen amin
a saiddek, kada balikas,
kada aweng nga iti panawen
ket ti babawi ti panangirurumen.
Kas koma ita nga aldaw:
iti Golden Coin, iti daytoy
nga oras ti panagsasarak,
isuda iti falso ti am-amangaw,
sika iti karit ti imbag.
Ngem agburek ta agburek
ti dara nga iti adu a tawen
ket inkan pinabpaburekan.
Aron dagiti sao, kas ti aluten
nga iti kada sungrod ket ti alipaga
ti pananglimlimo, isuda
iti basbas ti privado nga ulbod,
sika iti namnama ti pudno.
Ket ita a panagsasarak
ket ti rubrob ti dalikan,
isuda iti madagdagullit
a panamagsisilpoda iti riro,
sika iti kakaisuna a pauyo
nga iti ulimek ti sulinek ket kadua
iti ngatangata ti pannakairubo.
Sumrekka iti bangketa ita a malem
tapno iwarasmo dagiti kaasim
kadagiti mababain nga isem,
sika iti balligi ti apuy,
isuda iti keltay ti kayo
nga iti alipaga ket manursuron.
Waipahu, HI
Septiembre 4, 2011
Panagur-uray
Elderly woman dies while waiting in line to watch TV show-Philippine Daily Inquirer, 12-24-10
Alejandra Santos, 72.
Willing Willie, iti Channel 5.
13 nga oras a panagur-uray.
Ramen dagitoy ti gasat nga iti oras
ti milagro ket ti kinadaksanggasat.
Gasat a limlimo kadagiti kanito
ti dagaang iti ili ti santilmo a
mangiyaw-awan.
Kimkiman ti maregmeg
kadagiti iking ti latok ngem ta, iti panagkamtud,
ket ti panaglusdoy dagiti ar-araraw
a masirpatka uray iti apagdarikmat.
Sika ti mangikari iti nam-ay, talinaay,
kappia, abunaw, dur-as
kadagiti adu a panagparintumeng.
Bituen dagiti pannakapaay,
bituen dagiti tarumpingay nga iti telon
ti rigrigat ket sika, sika,
o dios a babassit ti entablado,
ket sika ti mangdegdeg adu pay
a panagur-uray. Ken panagsaraaw.
Matay ti mabisinan a bagi,
iti panagur-uray a masirayanka,
kas ti agkurkuranges nga ili
nga iti iskrin ket maiwarwaragawag
umuna a panangngaasi.
Ta kasta ti biagmi ditoy:
adda maganab a nagabay
a bendision kadagiti sipsipat nga addaan
gatad, lima gasut iti maminsan,
sa riwriw iti kapamindua.
Adda basbas kadagiti agkiraykiray
a silaw ti panagarrap, iti man pannakangngeg
ti kari a nasayaat, iti panaglayus
ti lua kadagiti agrekrekkang a bengkag.
Siak ni Alejandra Santos, ti agbuya
kadagitoy a daeg ti panangallilaw,
ti umuna a premio iti maudi a pangngaldaw
tapno iti ipupusay ket ti pannakapaay.
Dis 10/10
Marikina
TI UMUNA A TUDO ITI MAYO ITI MARIKINA
Dimtengka kadagiti nabara nga oras
Iti maar-arakattot a sardam, sa iti agnerbios
A bannawag iti ili a nagkamangan,
Adayo kadagiti amin a dangadang
Iti lagip a naggapuan, kas iti panagtalappuagaw
Ti nakisang itan a danum ti Padsan.
Adu a pakasaritaan: ti daniwmo iti presidente
Nga iti panagtabon ti kararuana ket piman
Ta maitantantan kadagiti arimukamok,
Kadagiti bisibis ti tudo nga iti angrag
Ti tiempo ket ti maidagel a panagkulay-ong.
Kadagiti talon a masaripatpatan dagitoy
Kalpasan ti panagpadara ti nakem
Iti madagdagullit a kompesar ti kalgaw
Iti agur-uray a kanalbuong ti gurruod
Wenno ti anak-ti-sal-it, agkimat tapno
Iti apagapaman ket ti daga nga iti agmatuon
Ket ti pammadso ti nabaybay-an a gimong.
Saan nga ili ti adda kadatayo ita.
Saan a pagilian nga iti kansion ket ditoy
A maarikap ti sonata ti linteg nga iti sirmata
Ket adda kadagiti maidasar nga un-unnoy
Ti konsierto dagiti dadaulo nga agmauyong.
Liriko amin dagitoy ti gasat a ditay inay-ayat.
Liriko dagiti dayyeng nga iti agsapa
Ket ti pait dagiti bigat nga iti komedor
Ket ditoy a mabalasa ti numero a naimbag.
Kas iti loteria dagiti tagainep, kas iti pinnusoy
Tapno kadagiti papaayat ti ginnasanggasat
Ket ti agtagitao koma a ragragsak.
Ita ket ti umuna a tudo iti arununos ti kalgaw
A panagawid ti mannaniw manipud
Panagtalawataw kadagiti antigo a sursurat.
Inkur-it dagitoy kadagiti pakasaritaan
Nga iti kannag a bulan ket ti isasangbay
Ti umuna unay a pammakawan.
Itapaya ti mannaniw ti nakaungap a dakulap
Tapno iti appupo ti mangted bang-ar a danum
Ket ti kari a di pananglipat
Kas iti panaglaing iti tian iti sarsaraaw
Ti adu a pananglanglangan.
(Naisurat, May 10, 2010, Marikina, Filipinas)
Lawag, 1
Agbirbirok ni Ilokano iti Ilina
AGBIRBIROK NI ILOKANO ITI ILINA/
THE ILOKANO IS LOOKING FOR A HOMELAND
Recited at the Narvacan International Banquet, October 8, 2010,
Empress Restaurant, Honolulu, Hawaii
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina.
Kadagiti sabangan a maikawa,
Kadagiti pul-oy nga iti rabii ket agpagungga:
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina,
Kas idi punangay dagiti sariugma
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina:
Iti sampaga dagiti sabong ditoy,
Ti mabibi a panagukrad dagiti petalo,
Ti masmasnaayan nga ayat
Ti ungkay ti agngangabit a karayo
Kadagiti busel ti rosal, rosas, kayanga
Ken iti daytoy a kadaratan nga iti apagapaman
Ket awanda: awan ti wayawaya
Awan ti gulib nga iti agsipnget
Ket sumiruksirok kadagiti maturog
A barsanga tapno iti ridep, sadiay,
Agadda sadiay ti panagpasag
Nga iti tingrag ket ti agungar a pakada.
The Ilokano is in search of a homeland
He searches and searches and in these islands
As in the islands where he comes from
He looks at every nook and cranny
There in the corner of fear and acres and acres
Of misery, he looks and looks around
And surprise meets him on the streets,
Mean and demeaning,
And in the hills are the stories that are not his,
This Ilokano who have come,
This Ilokano in search of a land
This Ilokano in searc of a homeland.
Once he had the ili.
And in the generations,
Iti genesis dagiti adu a rugi,
Iti pagapuan dagiti adu a punganay
Nga iti palad ket ti tarumpingay,
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina.
Ditoy, ditoy, over here in Hawaii,
He has yet to find that: find the history
He can come home too, his life in the fields
Buried deep in words whose meanings
He does not know.
Show me your hands, kunada.
Kitaenta ti paladmo, they say.
And there, in the calluses are the fears
And there, in the burned skin are the dreams
He buries deep in the earth, this brown earth
This read earth, and he comes full circle
In his glorious sadnesses as he traces the blades
Of leaves, the cane he grows, makes tall, erect
Against the golden sun and whistling wind
Agtangkayag dagitoy a mula tapno sumarut
Iti langit, karitenna amin a bendision
Tapno kadagiti madagullit a basbas
Ket ti panagbirok iti agas ti bannog.
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina.
Kadagiti ili a dina kukua.
Kadagiti pagbabakalan nga idi punganay
Ket isuna: sakbay ti amin, sakbay ti Filipinas,
Ket ti nasionna, ti purok iti puso a puso
Ti nagkauna a padaya a sadiay,
Kadagiti aweng ti duogan a gimbal
Ket ti daldallot kadagiti duayya.
Ditoy ita, over here, in this land,
Are the strangers that we are coming
To roost in the spaces that we are:
Agbirbirok ni Ilokano iti Ilina
Kadagiti baet dagiti leddaang ti iyaadayo
Kadagiti agpang dagiti agpakada a karayo
Agbirbirok ni Ilokano iti ilina.
The Ilokano is looking for a homeland
In this strange country of our ancient loves,
Strange as strange can be, estranghero
Kas kadagiti dalluyon, natalna kas met
A natakneng, nga iti danum ti baybay
Ket ti ararawtayo iti agmalem
Tapno dagiti kalio kadagiti ramay
Dagiti dara kadagiti ribo a panagibtur
Ket ti salakan nga iti maudi nga aldaw
Ket ti pannakasubbot a maur-or.
Paspasmok
Darepdep ti Danum
Panagtayab ti Panawen
Panagtayab ti Panawen
Tempus fugit. Sic transit gloria mundi! Time flies. Thus passes worldly glory! Agtayab ti panawen. Kasta ti nainlubongan a dayaw!
1
Maysaak nga estranghero
iti daytoy maudi a pannakaidasay.
Agosto Uno iti daytoy
Nga isisina kadagiti amin
A nalabaga nga unget
Ken de-rosas nga ayat,
Naisangrat iti ili nga ing-ingungoten
Kas met iti bukod a bagi
Iti bukod a panungpalan
Dagiti agtalapuagaw a kanito.
Iti pantok dagiti bantay iti Sante Fe
Ket ti pakaammo ti kasimpungalan
Dagiti bukod a darepdep, agkabannuag
Daytoy a balikas ti main-inaw
A panagipapas tapno iti bersikulo
Dagiti panagdaliasat ket maiyebkas
Panagibales kadagiti amin a kinadakes
Dagiti mersenario nga oras
Kinadakesda kadagiti umili a kas kaniak.
Simminan ti babai nga amarilio, impatayab
Ti kasimpungalan dagiti amin a revolusion
Iti text, mensahe a para iti pantok
Dagiti nagkaadu nga aramid iti kinalinteg
Wenno ti kaing-ingas daytoy
Kas iti anniniwan dagiti pimmusay
Nga anniniwan iti di makaidna nga agpatnag
Agur-uray iti pammadso dagiti nakalkaldaang
A pasamak: matay tapno agbiag
Dagiti ar-araraw a kadagiti kalkalsada
Ket panagdadagsen daytoy
Iti matris dagiti amin a ranggas
Dagiti diktador, dagiti soldado dagiti diktador
Isuda a nagkukumplot tapno kadagiti allawig
Ket ti mata ti dalluyon nga iti patag agsaknap
Mangikipas kadagiti rugi dagiti sarita
Tapno iti gibus dagiti gartem ket ti kasaba:
Baro a gimong para iti amin
A mayat a mamati iti bubussog
Wenno paparaw wenno panaas ti sellang
Iti ili a nakaiyanakan dagiti gulib
Iti komedor kas iti bukot
Kadagiti oras ti pannangan
Kadagiti oras ti iriridep nga al-alawem
Dagiti amin nga imahen ti kinaasinno
Dagiti kari ti demokrasia a sapata ti inana
Wenno ti pangiyiladan iti kettang
Iti agmalem a panagpasanaang
Kadagiti tumeng kas iti bukot
Iti agmalem a panagimurit kadagiti numero
A nainap.
Sumangkautro met dagitoy a kigaw a gasat
Sumangkautro met dagitoy nga appan
Para iti koma nalabon a panaglalanglang
A saan ket laeng a dagiti annak ti pangulo
Ti agkuna nga adda karbenganda
Nga agbirkog kadagiti saemtayo
Tapno aramidenda dagitoy a milagro
Iti panagabalbalayda kadagiti dunortayo
Tapno manipud kadagiti nana, kas kadagiti dara
Nga agsayasay manipud iti maabaaban nga utek
Ket dagiti pirak ti ili a kadagiti sabali nga ili
Ket igatangda kadagiti paraiso.
Pagtaengan a minimilion manipud kadagiti kalio
Bilok, telkak, ling-et, anangsabtayo
Pagtaengan a dagiti laeng nawaya a panagabuso
Ti agindeg tapno iti kursada dagiti riknatayo
Ket ti panagulimek, maulit-ulit a panagulimek.
Ta kastatayo met ngamin, kas idi
Kasta met ita awan inggana.
Para buyatayo kadagiti amin a komedia
Ti linnanggongan: daanam, daanam
Ti biagmo a maiwalang
No ti ngiwatmo ket dimo kaluban!
Anian!
Aminen a pagsayaatan dagiti adda iti poder
Kas iti appo ti bariwengweng
Ti presidente dagiti kararagtayo
Ti presidente dagiti amin a panagparintemengtayo
Ti presidente dagiti amin a panagdawattayo iti kaasi
Kadagiti amin a sasanto, iti man Piat
Wenno iti Nangisit a Kristo:
Amin, amin dagitoy ket nagtamedanan
Iti panagdawat ti lawag kadagiti pimpiman.
Ngem, a, ta, makaammo ti tao a kuneng
Makaammo ti panagdanum ti tumeng
Panagkutukot daytoy saan a gapu iti buteng
No ti aliaw manipud iti bisin
Iti bunggaria dagiti sagrapen
A kadagiti sulinek ket mangilin
Tapno iti nagan ti kiraos ket ti pannubbot
Kadagiti amin a pannusa nga il-iliwen
Pangkissay kadagiti babantot iti barukong
Kas iti abaga tapno kadagiti rugi ti darepdep
Ket ti paripirip dagiti pinggan a manglanglangit.
2
Ti Ina dagiti Tagainep a Kiaw, ti kayatna
A sawen, isuna a kadagiti aldaw ti panagmusiig
Ket ti pannakaibangon ti lasag ti ili
Manipud kadagiti agrakaya a panggep
Ti diktador kas iti asawana a balitungeg
A no agsangit ket agdara ti matana a suitik
Nga agipangres kadagiti amin a ladingit
Para kadagiti ubbing a parparagsit
Isuda nga awanan iti masakbayan
Isuda a kadagiti walang ken daldalan
Ket ti maamitan a pannakaiyaw-awan.
Awagan no kua ti nagan
Tapno agsublit’ naggapuan
Ti awag kadagiti umuna nga oras a mabigatan
A nagpakada kadatayo amin a pinimpiman.
3
Dagiti amin a damag a kayatko a mammuan
Uray kadagiti baet dagiti nagkaadu a panaglagaw
Itan ta maitabon maysa manen nga am-amangaw.
A Solver Agcaoili
Hon, HI/Sept 2/09